درستی و نادرستی در اخبار پزشکی

علی ملائکه

 

اخبار پزشکی، به معنای اخبار تدوین‌شده بر أساس نتایج پژوهش‌های جدید پزشکی، معمولا در میان مطالب محبوب رسانه‌ها قرار هستند و احتمالا بارها به عناوینی مانند «لیموشیرین بهترین دارو برای سرماخوردگی شما»، نتایج معجزه‌آسای یک درمان جدید ضد سرطان» یا «هفت ماده غذایی که به سرعت چربی‌های شکم شما را آب می‌کنند» برخورده‌اید.

بسیاری از این اخبار ممکن است شامل نقل‌قول‌هایی از کارشناسان و پژوهشگران هم باشند و ودر آنها وعده‌هایی برای درمان یا پیشگیری بیماری‌ها داده می‌شوند. همچنین ممکن است توضیحاتی علمی چاشنی مطلب شود یا استنادهایی به پژوهش‌های علمی آورده شود.

اما حتی هنگامی که به نظر می‌رسد چنین اخباری بر اساس پژوهش‌های علمی باشند، توصیه‌ها یا نتیجه‌گیری‌های آنها ممکن است پایه علمی نداشته باشند یا تفسیر درستی از نتایج پژوهش علمی ارائه ندهند.

به همین دلیل هم هست که ممکن است گاه به گاه با اخبار پزشکی متناقضی مواجه شوید، مثلا ادعاهای متناقضی درباره سالم بودن یا نبودن نوشیدن قهوه.

در ادامه در ده بخش به خطاهای رایج در گزارش‌های خبری درباره پژوهش‌های پزشکی می‌پردازیم و اینکه مخاطبان چگونه می‌توانند این خطاها را شناسایی کنند و این گزارش‌ها را به درستی بخوانند.

 

1.درس‌هایی از یک داروی سرماخوردگی

 سرماخوردگی بیماری بسیار شایعی و انواع بسیاری از ویروس‌ها عامل ایجاد آن هستند، اما هنوز دارویی که آن را علاج کند، در دست نیست و داروهایی که در حال حاضر تجویز می‌شوند، صرفا برای تسکین دادن علائم آن هستند.

شرکت داروسازی ویروفارما در سال ۲۰۰۳ داده‌های تحقیق درباره دارویی به پلکوناریل را به کمیته مشورتی داروهای ضدویروسی سازمان غذا و داروی آمریکا فرستاد و خواستار تایید آن به‌عنوان دارویی برای سرماخوردگی بزرگسالان شد.

انتشار این خبر باعث جلب توجه رسانه‌ها به این دارو شد و بسیاری از رسانه‌ها با عناوینی مانند دارویی معجزه‌آسا، ابر دارو، نخستین درمان پزشکی سرماخوردگی و... به استقبال آن رفتند.

اما شواهدی که شرکت سازنده ارائه کرده بود، نشان می‌داد که پلکوناریل در مقایسه با دارونما دوره علائم سرماخوردگی را فقط یک روز کاهش می‌دهد و تازه این تاثیر اندک مثبت هم تنها هنگامی رخ می‌داد که دارو در ۲۴ ساعت اول دچار شدن به سرماخوردگی مصرف شود. به‌علاوه، بیش از ۳ درصد زنانی که این دارو را به همراه قرص‌های ضدبارداری دریافت کرده بودند، دچار عارضه جانبی به صورت اختلالات قاعدگی شده بودند.

همان‌طور که انتظار می‌رفت کمیته مشورتی «سازمان غذا و داروی آمریکا» (FDA) درخواست شرکت سازنده برای تأیید این دارو را به‌عنوان یک داروی ضد سرماخوردگی رد کرد.

این مثال برای یادآوری این موضوع است که به نباید تحت‌تاثیر جاروجنجال رسانه‌ای درباره درمان‌های جدید قرار بگیرید و به طور کلی با مطالبی که پیشرفت‌های جدید پزشکی را با عناوینی مانند معجزه‌آسا، موفقیت بی‌سابقه، شگفت‌انگیز و... توصیف می‌کنند، با احتیاط برخورد کنید.

پیشرفت‌های پزشکی اساسا یک‌شبه رخ نمی‌دهند و معمولاً ماه‌ها و سال‌ها طول می‌کشد تا پژوهش‌های علمی به نتیجه‌ای عملی برسند، مثلاً تولید یک داروی جدید که برای ورود به بازار تأیید می‌شود.

نکته دیگر توجه به نتایج کمی در پژوهش‌های پزشکی است. هنگامی که دارویی مانند پلکوناریل فقط یک روز دوره بیماری سرماخوردگی را کاهش دهد، ارزش چندانی برای درمان این بیماری نخواهد داشت. در عین حال عوارض جانبی درمان جدید را هم باید در نظر بگیرید. اگر دارویی با وجود سودمندی درمانی عوارض جانبی وخیمی ایجاد کند، استفاده از آن دچار محدودیت می‌شود.

پژوهش‌های پزشکی برای کشف یک درمان تازه معمولاً با بررسی‌های آزمایشگاهی و سپس بررسی روی حیوانات آغاز می‌شوند و پس از گذر موفقیت‌آمیز از این دو مرحله است که اجازه آزمایش آن ماده یا روش درمانی در انسان‌ها داده می‌شود.

آزمایش‌ها درمان‌های جدید در انسان‌ها به شکل معینی انجام می‌شود که کارآزمایی بالینی نام دارد و خودش شامل مراحلی چندگانه است.

بنابراین اگر خبری که می‌خوانید درباره مراحل ابتدایی این روند آزمایش یک درمان جدید برای مثال آزمایش آن بر روی حیوانات است، هنوز ممکن است مدت‌ها حتی سال‌ها طول بکشد تا این دارو به بازار وارد شود و در دسترس عموم قرار گیرد یا در ادامه روند بررسی به کلی کنار گذاشته شود.

همین موضوع درباره سایر پژوهش‌های پزشکی هم صادق است. صرف نتایج یک پژوهش پزشکی منفرد نمی‌تواند اساسی برای یک توصیه کلی باشد. یافته‌های هر پژوهش پزشکی باید به صورت انتقادی بررسی شوند و با پژوهش‌های قبلی مقایسه شوند و محدودیت‌های هر یک از آنها توضیح داده شود.

اگر قرار است در مطلبی نظر کارشناسان استناد شود، این کارشناسان باید حتی‌المقدور مستقل باشند. اگر به مثال ساخته شدن یک داروی تازه بازگردیم،. طبیعی است که شرکتی که یک داروی جدید را می‌سازد و پژوهشگرانی که دارند آن را آزمایش می‌کنند، آن دارو را تبلیغ کنند. اما کارشناسان مستقلی که مستقیماً نقشی در پژوهش‌های مربوط به این دارو نداشته‌اند، ممکن است نظرات بی‌طرفانه‌تری را بیان کنند.

 

۲.درباره داوری همتا در انتشار یافته‌های پژوهش پزشکی

« داوری همتا» یا «بازبینی هم‌تراز» (peer review) به معنای روند بازبینی مقاله‌های پژوهشی پیش از انتشار در نشریات علمی به‌وسیله متخصصان مجرب و مستقل همان رشته است.

اگر گزارش خبری که می‌خوانید بر مبنای پژوهشی است که در نتایج در یک گردهمایی یا اجلاس علمی اعلام شده است، گرچه این امر لزوماً به معنای بی‌اعتبار بودن آن نیست، اما ممکن است آن پژوهش هنوز وارد روند داوری همتا برای انتشار در ژورنال‌های علمی معتبر نشده باشد.

دانشمندان در این گردهمایی‌ها درباره کارها و پژوهش‌هایی که در جریان است و هنوز منتشر نشده است، صحبت می‌کنند. این امکان هم وجود دارد که بررسی موردبحث هیچ‌گاه منتشر نشود، چرا که موفق نمی‌شود از مرحله ارزیابی برای انتشار در ژورنال‌های پزشکی بگذرد.

برای اینکه نتایج یک پژوهش در یک نشریه پزشکی معتبر (نشریه‌ای که دارای داوری همتا است) منتشر شود، آن مقاله را برای گروهی از دانشمندان متخصص مستقل در همان حوزه که در آن پژوهش شرکت نداشته‌اند و نام‌هایشان افشا نمی‌شوند، فرستاده می‌شود. این دانشمندان نظرات و اشکالات خود را درباره چگونگی گردآوری اطلاعات یا ارائه آن در مقاله برای پژوهشگران نویسنده مقاله می‌فرستند.

پژوهشگران با توجه به اشکالات بیان‌شده ممکن است اطلاعات را مجدداً تجزیه‌وتحلیل کنند یا مقاله را بازنویسی کنند. اگر اشکالاتی که داوران بر مقاله گرفته‌اند، قابل تصحیح نباشد، مقاله برای انتشار پذیرفته نمی‌شود.

گاهی مقاله‌ای که پس از داوری همتا در نشریات پزشکی منتشر شده است، ممکن است بعدها به علت کشف خطاها یا تقلب‌ها «پس گرفته شود»، اما در اکثریت موارد این مقالات اعتبارشان را حفظ می‌کنند.

بنابراین اگر گزارش خبری که می‌خوانید بر مبنای یک بررسی منفرد است که نتایج آن در یک گردهمایی علمی بیان‌شده است و هنوز در نشریات معتبری که دارای روند داوری همتا هستند، منتشر نشده‌اند، باید درباره یافته‌های اعلام شده احتیاط به خرج دهید.

همچنین شمار بسیاری از نشریات به‌ظاهر علمی وجود دارند که یا فرصت‌طلب هستند و هر مقاله‌ای را بدون اینکه حتی آن بخوانند، در مقابل دریافت پول برای انتشار می‌پذیرند یا اصولاً نشریاتی تقلبی هستند؛ بنابراین لازم است درباره نشریه‌ای که پژوهش در آن منتشر شده است، اندکی تحقیق کرد تا معلوم شود آیا با یک نشریه معتبر با داوری یا همتا سروکار دارید یا نه.

 

۳.آمار را در اخبار ارزیابی کنید

اخبار پزشکی که بر اساس پژوهش‌های علمی به شما عرضه می‌شود، ممکن است نه تنها اطلاع درستی به شما ندهند، بلکه به کلی شما را درباره موضوع مورد بحثشان گمراه کنند. برای اینکه یک مخاطب آگاه‌تر اخبار پزشکی بدل شوید، باید تا حدی بتوانید آمار ارائه‌شده در این اخبار را ارزیابی کنید.

البته یادگیری جامع آمار به‌عنوان شاخه‌ای از ریاضیات به این سادگی‌ها نیست، و ممکن است برای فرد مصرف‌کننده روزانه اخبار ممکن نباشد، اما اگر فقط چند مفهوم پایه آماری را بشناسید، تا حدی می‌توانید اطلاعات درست را از اطلاعات نادرست تشخیص دهید.

یکی از شایع‌ترین مشکلات در اخبار پزشکی تفاوت نگذاشتن میان دو مفهوم «خطر مطلق» و «خطر نسبی» بیماری‌ها است.

برای مثال یک گزارش خبری ادعا می‌کند که یک داروی جدید خطر حمل قلبی را تا نصف کاهش می‌دهد. اما این گزارش اشاره نمی‌کند که دارو در جمعیتی آزمایش شده است که خطر حمله قلبی در میان آن‌ها فقط «۲ درصد» بوده  و پس از مصرف این دارو این خطر به «۱ درصد» کاهش یافته است.

ادعای این گزارش خبری درباره کاهش ۵۰ درصدی خطر حمله قلبی با مصرف داروی به نوعی حقیقت دارد، اما همه ماجرا را بیان نمی‌کند. درست است که خطر حمله قلبی در گروه مصرف‌کننده داروی جدید «نسبت به» خطر حمله قلبی در گروهی که دارونما (داروی بی‌اثر) دریافت کرده است، «۵۰ درصد» کاهش یافته است، اما «خطر مطلق» دچار شدن به حمله قلبی فقط «۱ درصد» کاهش یافته است که کاملا متفاوت با ادعایی است که در گزارش خبری آمده است.

بنابراین با توجه به سودمندی اندک این داروی جدید و با در نظر گرفتن قیمت و عوارض جانبی احتمالی این دارو ممکن است اصولاً استفاده از آن بی‌ارزش باشد.

اگر یک گزارش خبری درباره یک روش درمانی یا وسیله پزشکی میزان معینی از اثرات مثبت در درمان یک بیماری را به آن نسبت می‌دهد، اما اطلاعاتی درباره گروه کنترل یا شاهد (گروهی که درمان بی‌اثر دریافت می‌کند و مبنای مقایسه است) در اختیار نمی‌گذارد، ممکن است فقط تغییرات در خطر نسبی را بیان کند و شما را به نتیجه‌گیری نادرستی بکشاند.

به‌خصوص باید هشیار باشید که ممکن است سودمندی‌های یک داروی مورد آزمایش بر اساس خطر نسبی بیان شود، اما زیان‌های آن بر اساس خطر مطلق و شما در داوری درباره این دارو کاملاً اشتباه کنید.

یک اصطلاح آماری شایع دیگر در اخبار پزشکی «معناداری» (significance) است. به‌طورکلی هر وقت احتمال وقوع رویدادی به‌طور تصادفی بسیار اندک باشد و به‌عبارت‌دیگر به‌احتمال‌ زیاد دلیلی به‌جز شانس داشته باشد، می‌گویند این رویداد از لحاظ آماری معنادار است. به‌عبارت‌دیگر بر اساس این مفهوم می‌توانیم دریابیم آیا همبستگی (correlation)  قابل‌اعتمادی میان دو پدیده وجود دارد یا اینکه همراهی آنها اتفاقی است.

معمولاً استانداردی که برای این معنادار بودن تعیین می‌شود، ۹۵ درصد است، یعنی اینکه اگر فرضیه مورد آزمایش حقیقت داشته باشد، آنگاه ۹۵ درصد احتمال دارد که نتایج به‌دست‌آمده تصادفی نباشند.

به همین علت است که علم معتبر بر اساس شمار بسیار فراوانی از پژوهش‌ها شکل می‌گیرد. یک بررسی منفرد حتی اگر نتایجی به دست دهد که ازلحاظ آماری معنادار هستند، دلیلی بر مؤثر بودن مثلاً یک داروی جدید نیست.

نکته دیگر این است که «معناداری آماری» با «معناداری بالینی» یکی نیست. ممکن است بررسی یک شیوه درمانی نتایجی به دست دهد که ازلحاظ آماری معنادار هستند، اما این شیوه برای انسان‌های زنده واقعی سودمندی چندانی نداشته باشد.

بالاخره همانطور قبلا گفتیم بسیاری از پژوهش‌های پزشکی پیامدهایی را که دانشمندان واقعاً علاقه‌مند به کاوش درباره آنها هستند، مثلاً کاهش خطر حمله قلبی را به آزمون نمی‌گذارند. در عوض، این بررسی‌ها اغلب شاخصی دیگر مثلاً فشارخون را اندازه می‌گیرند و «فرض را بر این می‌گذارند» که اگر فشارخون پایین بیاید، احتمالاً خطر حمله قلبی کاهش می‌یابد.

یک خطای رایج و بسیار بد دیگر در اخبار پزشکی تفاوت نگذاشتن میان «همبستگی»  (correlation) و «علیت» (causation) است.

هنگامی گفته می‌شود دو چیز با هم همبستگی دارند یعنی یا همراه هم افزایش و همراه هم کاهش می‌یابند (همبستگی مثبت) یا اگر یکی افزایش می‌یابد، دیگری کاهش می‌یابد و بالعکس (همبستگی منفی). هنگامی‌که از رابطه علی یا سببی میان دو چیز صحبت می‌کنیم، یعنی یک رابطه علت و معلولی واقعی بین آن دو وجود دارد.

برای مثال در نظر بگیرید که یک بررسی نشان داده است از سال ۱۹۹۰ به بعد میان شمار افرادی که به علت افتادن در استخر در آمریکا غرق می‌شوند و شمار فیلم‌های که هنرپیشه آمریکایی نیکلاس کیج در آن‌ها بازی کرده است، همبستگی وجود دارد، به‌عبارت‌دیگر در هرسالی که نیکلاس کیج در شمار بیشتری از فیلم‌ها ظاهر شده است، شمار افراد غرق‌شده در استخر هم بیشتر شده است و بالعکس. وجود چنین همبستگی به معنای آن نیست که ایفای نقش نیکلاس کیج در فیلم‌ها تأثیری بر غرق شدن افراد در استخر دارد.

 در چنین مثال واضحی، همه درمی‌یابند که صرفاً یک همبستگی ساده وجود دارد، و رابطه علت‌ومعلولی در کار نیست، اما در بسیاری موارد دیگر ممکن است تشخیص به این سادگی نباشد و فریب بخورید، به‌خصوص اگر دو چیزی که با هم مقایسه می‌شوند، در ظاهر ارتباط نزدیکی داشته باشند.

برای مثال اگر یک بررسی نشان دهد افرادی که ماهی می‌خورند، با احتمال کمتری در سال‌های بعدی زندگی دچار بیماری آلزایمر می‌شوند، واکنش فوری ما این است که فکر کنیم خوردن ماهی از بیماری آلزایمر پیشگیری می‌کند.

اما این بررسی نمی‌تواند دلیلی بر چنین نتیجه‌گیری باشد. این بررسی صرفاً مشاهده ارتباطی را گزارش کرده است که در میان گروه معینی از افراد حقیقت دارد. ممکن است عامل سومی که در این بررسی ارزیابی نشده است، وجود داشته باشد که همبستگی میان خوردن ماهی و آلزایمر را ایجاد کرده باشد. به‌عنوان یک مثال فرضی، ممکن است افرادی که مقدار زیادی ماهی می‌خورند، مدت بیشتری را روی اقیانوس گذرانده باشند و هوای اقیانوس باعث محافظت در برابر بیماری آلزایمر شده باشد.

ازآنجایی‌که گرایش ذهنی ما این است خوردن ماهی به سلامت کمک می‌کند، ممکن است یافته‌های این بررسی به شیوه‌ای معین تفسیر کنیم (و درنهایت معلوم شود این تفسیر نادرست است).

 

۴.عناوین اخبار پزشکی ممکن است شما را فریب دهند

آیا تا به حال تیتر خبری را خوانده‌اید که چشم شما را گرفته باشد و بعد از خواندن متن خبر ناامید شده باشید؟ یا بدتر از این، آیا احساس کرده‌اید که یک تیتر هیجان‌انگیز صرفا برای گمراه کردن شما استفاده شده است؟

اگر چنین تجربه‌ای داشته‌اید، باید بدانید که در این تجربه تنها نیستید. یک تیتر به خوبی پرداخته‌شده می‌تواند بسیار تاثیرگذار باشد. ما اغلب عناوین اخبار را مرور می‌کنیم و بعد تصمیم می‌گیریم آنها را بخوانیم یا نخوانیم. 

اما عناوین اخبار سلامت درباره پژوهش‌های منجر به یافته‌های جدید پزشکی مانند عناوین خبرهای دیگر ممکن است شما را فریب دهند و گمراه کنند. چنبن تیترهایی را می‌توان به چند دسته تقسیم کرد:

الف - اغراق کردن درباره یافته‌های بررسی

- انجام شدن یا نشدن بررسی در انسان: گر یک بررسی نشاندهنده بی‌خطر و مؤثر بودن یک دارو برای یک بیماری مهم باشد، خبری مهم است. اما اگر این بررسی فقط روی موش‌ها انجام شده باشد و هنوز به مرحله آزمایش انسانی نرسیده باشد، چه؟ حذف کردن جزئیات مهم از تیتر باعث اغراق کردن در اهمیت آن بررسی می‌شود.

-  احساس‌برانگیزی بیش از حد: استفاده از کلمات احساس‌برانگیزی مانند «پیشرفت بی‌سابقه» یا «پژوهش پیشگام» در عناوین اخبار مربوط به پژوهش‌های پزشکی معمول است.با این حال پیشرفت‌های حقیقی پزشکی بسیار نادر هستند. علت این نادر بودن به ماهیت خود علم بازمی‌گردد: دانش به آهستگی گرد می‌آید و هر یافته‌ جدیدی باعث اندکی پیشرفت نسبت به قبل می‌شود.

-  تعمیم بیش‌از‌حد: تیترهای اخبار پزشکی اغلب هنگام خلاصه کردن یافته‌های یک بررسی بیش از حد و بی‌دلیل آنها را تعمیم می‌دهند: برای مثال یک بررسی را در نظر بگیرید که نشان داده است که هنگام بدتر شدن یک نوع سرطان خون شمار یک نوع جدید سلول در خون افزایش پیدا می‌کند. تیتر گزارش خبری مربوط به این پژوهش ممکن است است بر أساس این فرض انتخاب شود که درمان‌هایی که این نوع سلول را کاهش می‌دهند، این سرطان هم را هم مهار می‌کنند. بنابراین این تیتر اغراق‌شده به کار برده شود: «پژوهشگران رویکرد جدیدی برای درمان سرطان خون کشف می‌کنند!» درست است که چنین درمانی ممکن است روزی کشف شود، اما هنگامی که بررسی مورد نظر حتی به سنجش درمان این سرطان نپرداخته است، استفاده چنین عنوانی غلوآمیز است.

ب- منطق نادرست

-  نادیده گرفتن مهمترین پیامد: پژوهش‌های پزشکی ممکن است به جای ارزیابی تاثیربخشی یک درمان بر خود یک بیماری (مثلا بیماری قلبی) بر چگونگی تاثیر آن درمان را بر یک عامل زمینه‌ساز یا خطرساز برای آن بیماری (مثلا کلسترول خون) متمرکز شوند. اگر دارویی میزان کلسترول خون را پایین بیاورد، نتیجه‌ای عالی به دست آمده است، اما بهتر این است که این دارو میزان بیماری قلبی‌-عروقی و مرگ‌های ناشی از آن را هم پایین بیاورد.

عناوین اخبار ندرتا این تفاوت مهم میان یک «معیار نیابتی» (مثلا یک عامل زمینه‌ساز یا خطرساز) و مهمترین پیامد (مانند میزان‌های مرگ) نشان می‌دهند.

-تفاوت میان همبستگی و علیت: تفاوت گذاشتن میان «همبستگی» و «علیت» در اخبار پزشکی مهم ست.

«بررسی‌های مشاهده‌ای» می‌توانند تعیین کنند آیا همبستگی میان دو عامل وجود دارد یا نه، مثلا رابطه میان یک علامت (مانند سردرد) و یک بیماری (مانند زخم معده). اما یافتن همبستگی میان این دو به معنای آن نیست یکی واقعا علت ایجاد دیگری است.

اگر افراد بیشتری در گروهی سردردهای مکرر دارند، زخم‌های معده بیشتر هم دارند، تیتر مطلب ممکن است بی‌پروا اعلام کند: «سردرد باعث زخم معده می‌شود!» یک توضیح محتمل‌تر در این مورد این است که افراد دچار سردردهای بیشتر آسپیرین، ایبوپروفن و داروهای مشابه را مصرف می‌کنند که علت شناخته‌شده زخم معده هستند.

ج- مبهم بودن جزئیات کلیدی

- «یک روزی» به معنای «امروز» نیست: ممکن است در یک گزارش خبری درباره بررسی‌ داروها یا وسائل پزشکی جدید این روش‌های درمانی به عنوان دگرگون‌کننده درمان پزشکی و زندگی بیماران توصیف شوند. اما اغلب نگاهی دقیق‌تر اغلب روشن می‌کند که این درمان جدید سال‌ها با رسیدن به بازار فاصله دارد- یا ممکن هرگز تایید نشود.

- پژوهشی که در حال پیشرفت است: معمولا در عناوین اخبار درباره پژوهش‌های پزشکی اثری از کلمه «مقدماتی» نیست. بررسی‌های ارائه‌شده در کنفرانس‌های پزشکی که هنوز در ژورنال‌های پزشکی دارای داوری همتا منتشر نشده‌اند، صرفا نگرشی مقدماتی در اختیار ما می‌گذارند. پژوهشی که در حال حاضر زمان امیدوارکننده به نظر می‌رسد، ممکن است در نهایت به بن‌بست علمی برسد.

-  این مطلب گزارش خبری است یا بیانیه مطبوعاتی پژوهشگران یا صرفا یک گزارش-آگهی:  گاهی مشکل است صرفا با مرور تیترها میان این این سه نوع مطلب افتراق داد. بیانیه‌های مطبوعاتی یا گزارش- آگهی‌ها به طور معمول به شکلی مثبت یافته‌های جدید یا درمان‌های جدید را ارائه می‌دهند. اما انتظار ما از  گزارش‌های خبری این است که متعادل‌تر باشند.

 

۵. یک خبر پزشکی و چند تیتر متفاوت

یک بررسی در سال ۲۰۲۱ یافته‌هایی درباره یک وسیله ضربان‌ساز (پیس‌میکر) قلب ارائه کرد که ریتم‌های ناهنجار قلب را برای مدتی درمان می‌کند و بعد در بدن حل می‌شود. شگفت‌آور است، درست است؟ برای افرادی که فقط نیاز موقت به ضربان‌ساز دارند، یک ضربان‌ساز حل‌شونده می‌تواند نیاز به عمل جراحی را برای خارج کردن آن در زمانی که دیگر به آن نیازی نیست، برطرف کند.

سه مطلب با سه تیتر متفاوت یافته‌های این پژوهش را گزارش کردند:

۱- به زودی می‌آید: یک ضربانساز کاشته‌شده که پس از مصرف حل می‌شود

۲- آیا افراد روزی ضربان‌سازهایی خواهند داشت که درون بدنشان حل می‌شود؟

۳- نخستین ضربان‌ساز موقت که بدون آسیب زدن درون بدن حل می‌شود

اما نکته این بود که این ضربان‌ساز حل‌شونده هرگز در انسان‌های زنده آزمایش نشده بود- حقیقت مهمی که در تیترها نیامده بود! برای آزمایش ضربان‌ساز حل‌شونده، پژوهشگران در موش‌ها و سگ‌ها عمل جراحی قلب باز انجام داده بودند و تجربیات آزمایشگاهی بر روی بافت قلب خارج شده از بدن موش‌ها، خرگوش‌ها و در انسان‌های مرده انجام داده بودند.

تیتر نخست دامچاله «وعده بیش از حد دادن درباره یافته‌های یک پژوهش مقدماتی» را نشان می‌دهد: بله، یک ضربان‌ساز حل‌شونده ممکن است «روزی» به امری معمول در انسان‌ها بدل شود، اما بعید است که این روز «به زودی بیاید». و هنگامی که تیتر شماره ۳ می‌گوید «بدون آسیب زدن درون بدن حل می‌شود»، منطقا ممکن است فکر کنیم که منظور بدن انسان زنده است، در حالیکه در واقع این طور نیست.

اما چرا مداوما را با تیترهای گمراه‌کننده بمباران می‌کنند؟ یک دلیل عمده این است که چنین تیترهای توجه خوانندگان را جلب می‌کنند، آنان را وامی‌دارند روی این تیترها را کلیک کنند، میزان خوانده شدن و به اشتراک‌گذاری مطالب را بالا می‌برند و نفوذی را به دنبال می‌آورند که برای سایت‌های رسانه‌ای اساسی است.

برخی از نویسندگان و دبیران خبر به ایجاد جاروجنجال گرایش دارند، چرا که می‌دانند باعث جلب توجه بیشتر می‌شود. گروهی دیگر هم ممکن است آموزش لازم برای خواندن یا ارائه کردن با دقت کافی اخبار پزشکی را نداشته باشند.

در دنیایی که پر از تیترهای گمراه‌کننده برای اخبار سلامت است، توصیه ما این است: شکاک باشید. منبع خبر را پیدا کنید و پیش از پذیرفتن تیتر به اصطلاح «پشت آن را ببینید». و اگر رسانه معمول‌تان همیشه عناوین گمراه‌کننده به شما ارائه می‌کند، در کنار گذاشتن آن تردید نکنید.

 

۶. گزارش‌ها درباره بررسی‌های جدید پزشکی را ارزیابی کنیم؟

یک- آیا گزارش ارتباط  شواهد به دست آمده از بررسی جدید را با شواهد علمی قبلی در آن حوزه مقایسه کرده است یا به اصطلاح بیان کرده است که «وزن» شواهد جدید چقدر است؟

دو- آیا گزارش نتایج یک بررسی واحد را بیان می‌کند؟ یک بررسی واحد ندرتا آنقدر تاثیرگذار است که بر اساس آن بتوان توصیه‌ای کلی ارائه کرد. مهم این است که نتایج این بررسی جدید چطور با نتایج سایر بررسی‌ها در این زمینه جفت و جور می‌شوند. به عبارت دیگر لازم است نتایج بررسی جدید در «پس‌زمینه» (context) نتایج بررسی‌های قبلی در اختیار خوانندگان قرار داده شود.

سه- آیا گزارش به میزان بزرگی بررسی اشاره کرده است؟ (مثلا این بررسی بر روی صد نفر انجام شده است یا صد هزار نفر؟) میزان بزرگی بررسی جدید مهم است چرا که بررسی‌های با حجم نمونه بزرگ‌تر نسبت به بررسی‌های با حجم نمونه کوچکتر نتایج قابل‌اتکاتری به دست می‌دهند.

چهار- آیا گزارش ذکر کرده است که این بررسی بر روی حیوانات انجام شده است یا انسان‌ها؟ گرچه بسیاری از بررسی‌های مهم پزشکی در حیوانات انجام شده‌اند، اما هنگامی می‌توان به نتیجه قابل‌اعتمادی رسید که بررسی بر روی انسان‌ها هم انجام شده باشد.

پنج-آیا گزارش این موضوع را بیان کرده است که در این بررسی، «اهداف نهایی» (endpoints) (اهداف به طور عینی قابل‌اندازه‌گیری عینی) بیماری‌های واقعی مثلا بیماری قلبی یا پوکی استخوان هستند یا شاخص‌هایی مربوط به این بیماری‌ها.

ایجاد شدن بیماری‌های‌ مزمنی مانند بیماری قلبی یا پوکی استخوان در انسان دهه‌ها به طول می‌انجامد. بنابراین هنگامی که پژوهشگران می‌خواهند تاثیری مداخله‌ای درمانی را بر این بیماری‌ها بسنجند، برای اجتناب از این زمان انتظار طولانی گاهی به جای بیماری واقعی بر شاخص‌هایی مربوط به این بیماری‌ها مانند میزان تنگ شدن شریان‌ها یا میزان تراکم استخوان متمرکز می‌شوند. اما باید بدانیم که این شاخص‌ها لزوماهمیشه به این بیماری‌ها ختم نمی‌شوند.

شش- آیا گزارش به نوع این بررسی پزشکی اشاره کرده است؟

بررسی‌ها در پژوهش‌های پزشکی أنواع متفاوتی دارند، از جمله جمله بررسی‌های هم‌گروه (کوهورت)، کارآزمایی‌های کنترل‌شده اتفاقی‌شده، متاآنالیزها (فراتحلیل‌ها) (تجزیه و تحلیل ترکیب داده‌های به دست آمده از چندین بررسی‌های قبلی)، بازبینی‌های سیستمیک، بررسی‌های «مورد- شاهدی» و بررسی‌های حیوانی.

معمولا «استاندارد طلایی» در میان این انواع بررسی‌ها معمولا «کارآزمایی‌های بالینی تصادفی‌شده ((controlled clinical trials  هستند که در آن مداخلات درمانی از لحاظ تاثیرشان بر «اهداف نهایی سخت» (hard endpoints) یعنی بیماری‌های واقعی مانند بیماری قلبی یا سرطان سنجیده شده‌اند. سایر انواع پژوهش‌های پزشکی ذکر شده هم میزان‌های متفاوتی از اعتبار و کاربردهای خاص خود را دارند.

بنابراین لازم است در گزارش یک بررسی جدید به روش‌شناسی یا متدولوژی پژوهش در گزارش اشاره و میزان اعتبار و درستی کاربرد آن ارزیابی شود.

 

۷. هر چه قبول دارم، پیدا می‌کنم:  سوگیری تأییدی و شبکه‌های اجتماعی

 سوگیری تأییدی (confirmation bias) که نوعی سوگیری شناختی است هنگامی برای شما رخ می‌دهد که درباره موضوعی تصمیم خود را گرفته باشید و از جستجو و گردآوری اطلاعات بیشتر درباره آن دست بردارید.

سوگیری تأییدی به معنای گرایش افراد به یافتن اطلاعات یا تفسیر اطلاعات به صورتی که باورهای قبلی‌شان را تائید کند، در مورد اخبار و اطلاعات پزشکی هم ممکن است رخ دهد.

در این حالت اطلاعات متعارض با نظر تثبیت‌شده‌تان را بی‌اعتبار می‌شمارید و اطلاعاتی را می‌پذیرید که با نظرتان موافقت داشته باشد. این سوگیری هر چه موضوع دارای بار عاطفی بیشتر و باور فرد به آن عمیق‌تر باشد، شدیدتر می‌شود.

برای مثال اگر اعتقاد داشته باشید که افزودن فلوراید به آب آشامیدنی (برای سلامت دندان‌ها) کار خطرناکی است، فقط آن مقالاتی را می‌خوانید که با این کار مخالفت کرده باشند و اطلاعات متضاد با این دیدگاه را نادیده می‌گیرید. به‌این‌ترتیب مرتباً در دیدگاه خود راسخ‌تر می‌شوید، بدون اینکه همه جنبه‌های موضوع را در نظر بگیرید.

بنابراین هنگام جستجوی اطلاعات و اخبار پزشکی بهتر است منابعی را انتخاب کنید که تا حد ممکن بیطرف باشند. به‌این‌ترتیب می‌توانید به‌طور متعادلی شواهد موافق و مخالف را به دست آورید.

رسانه‌های اجتماعی به‌خصوص سوگیری تأییدی مخاطبان را تشدید می‌کنند.

در این رسانه‌های اجتماعی شما آن اخبار و اطلاعات از جمله اخبار و اطلاعات پزشکی را می‌بینید که دوستانتان برای اشترک گذاشتن انتخاب کرده‌اند و از آنجایی‌که معمولاً بر دیدگاه‌های گروه دوستانتان روی شبکه اجتماعی توافق دارید، احتمالاً مقالاتی را خواهید دید که از قبل با آن موافقت دارید.

یک مشکل دیگر این است که طراحی شبکه‌های اجتماعی این است که محتوایی روی آن به اشتراک گذاشته شود که به آسانی قابل‌فهم باشد و به‌راحتی بتواند فراگیر (viral) شود و معمولاً امکان بحث‌های پیچیده درباره موضوعات مهم پیش نمی‌آید.

بنابراین باید درباره اخبار و اطلاعات بهداشتی و پزشکی که در شبکه‌های اجتماعی به اشتراک گذاشته می‌شوند، بسیار محتاط باشید و این شبکه‌ها را منبع اصلی اخبار و اطلاعات قرار ندهید.

 

۸.همه بررسی‌های تغذیه‌ای اعتبار یکسانی ندارند

پژوهش‌های علمی در حوزه تغذیه معمولا پیچیده هستند و یافته‌های آنها اغلب در رسانه‌ها بیش از حد ساده‌سازی می‌شوند وگاهی توصیه‌های نادرستی بر مبنای آنها به انجام می‌شود.

 برای اینکه بتوانید تشخیص دهید که توصیه‌های غذایی که بر مبنای یافته‌های یک بررسی جدید در یک گزارش خبری بیان می‌شود، اعتبار و ارزش عمل کردن دارد، این هفت پرسش را باید درباره بررسی‌هایی که مبنای این توصیه‌ها بوده‌اند، مطرح کنید و از آنها به عنوان «شناساگرهای اتکاپذیری» بررسی‌ها استفاده کنید.

یک- یکی از مهمترین چیزهایی که باید به یاد داشته باشید این است که یک بررسی جدید چه ارتباطی با مجموع شواهد علمی قبلی در آن حوزه دارد و به اصطلاح وزن شواهد جدید چقدر است؟

دو- آیا این گزارش نتایج یک بررسی واحد را بیان می‌کند؟ یک بررسی واحد ندرتا آنقدر تاثیرگذار است که بر اساس نتایج آن افراد رفتارهایشان را تغییر دهند. مهم این است که نتایج این بررسی با سایر بررسی‌ه در این حوزه چه ارتباطی پیدا می‌کند و چطور با آنها جفت و جور می‌شود. برخی از مقالات پس‌زمینه یا هم‌بافتی که بررسی جدید در آن انجام شده است، در اختیار می‌گذارند، در اختیار خواننده می‌گذارند، اما در مواردی لازم است که خودتان را تحقیق بیشتری در این باره انجام دهید.

سه- این بررسی چقدر بزرگ است؟ به حجم نمونه‌ بررسی توجه کنید، چرا که بررسی‌های با حجم نمونه بزرگ نسبت به بررسی‌های کوچکتر به نتایج قابل‌اتکاتری می‌انجامند.

چهار- آیا این بررسی بر روی حیوانات انجام شده است یا انسان‌ها؟ بسیاری از بررسی‌های مهم در حیوانات انجام شده‌اند، اما بهترین راه برای درک چگونگی تاثیر غذا و مواد مغذی بر سلامت انسان‌ها این است که این بررسی در انسان‌ها انجام شود.

پنج- آیا نقاط انتهایی (endpoint) مورد توجه در این بررسی بیماری واقعی هستند  بیماری قلبی یا پوکی استخوان هستند یا نه. در بیماری‌های‌ مزمن مانند بیماری قلبی یا پوکی استخوان دهه‌ها طول می‌کشد تا بیماری ایجاد شود. پژوهشگران برای اجتناب از انتظار طولانی‌مدت در تحقیق درباره این بیماری‌ها گاهی به شاخص‌هایی مربوط به این بیماری‌ها مانند تنگ شدن شریان‌ها یا تراکم استخوان توجه می‌کنند. اما این شاخص‌ها همیشه به این بیماری‌ها ختم نمی‌شوند.

شش- رژیم غذایی چگونه مورد ارزیابی قرار گرفته است؟ برخی از روش‌های ارزیابی رژیم غذایی بهتر از روش‌های دیگر هستند. بررسی‌ها خوب و قوی می‌توانند متدولوژی یا روش‌شناسی‌های خوب را نشان دهند.

هفت- این بررسی از چه نوعی است؟ انواع بررسی‌ها در پژوهش‌های پزشکی به چند دسته متفاوت از جمله بررسی‌های هم‌گروه (کوهورت)، کارآزمایی‌های کنترل‌شده اتفاقی‌شده، متا‌آنالیزها (فراتحلیل‌ها)، بازبینی‌های سیستمیک، بررسی‌های مورد شاهدی و بررسی‌های حیوانی.

«استاندارد طلایی» در میان این انواع بررسی‌ها در حوزه تغذیه، کارآزمایی‌های بالینی تصادفی‌شده‌ای هستند که در آن مداخلات رژیم غذایی در برابر نقاط پایانی «سخت» مانند بیماری قلبی، سرطان و... سنجیده شده‌اند. اما انجام چنین کارآزمایی‌هایی اغلب به خاطر هزینه بالا، پذیرش پایین شرکت‌کنندگان در مدت‌های طولانی و مسائل بالقوه اخلاقی اغلب غیرعملی است.

در نبود شواهد از چنین کارآزمایی‌هایی قوی‌ترین طراحی بررسی، «بررسی‌های هم‌گروه یا کوهورت آینده‌نگر» خوب طراحی‌شده هستند که در آنها شمار بزرگی از افراد شرکت‌کننده سالم برای سال‌ها یا حتی دهه‌ها از لحاظ دچار شدن به بیماری معینی پیگیری می‌شوند.

 بررسی‌های هم‌گروه یا کوهورت آینده‌نگر نسبت به بررسی‌های گذشته‌نگر مورد- شاهدی یا بررسی‌های مقطعی برتری دارند. چون بررسی‌های گذشته‌نگر یا مقطعی به خاطر اینکه اتکایشان به یادآوری افراد برای تعیین عوامل موثر رژیم غذایی و انتخاب شرکت‌کنندگان گروه شاهد یا کنترل در معرض «سوگیری» (bias) قرار دارند.

بررسی‌های حیوانی می‌توانند به کمک به درک سازوکارهای بیماری‌ها کمک کنند، اما نتایج ممکن است به انسان‌ها قابل‌تعمیم نباشند. کارآزمایی‌های کوچکتر بر اساس اثر مداخلات رژیم غذایی انسان‌ها بر شاخص‌های زیستی واسطه‌ای مانند قند یا کلسترول خون نیز می‌تواند به روشن شدن سازوکارهای زیست‌شناختی کمک کند و شواهد به دست آمده از چنین کارآزمایی‌هایی مکمل یافته‌های بررسی‌های بزرگ کوهورت هستند. در پایان، ترکیب شواهد از چند نوع بررسی- به خصوص بررسی‌های کوهورت آینده‌نگر و کارآزمایی‌های مداخله‌ای انسانی- را می‌توان برای اطلاعات لازم برای تدوین راهنماهای و سیاست‌های تغذیه‌ای به کار برد.

خلاصه کردن شواهد با استفاده از بازبینی‌های سیستماتیک یا متاآنالیزها (فراتحلیل‌ها) هم می‌تواند سودند باشد. البته فراتحلیل‌ها باید با احتیاط انجام شوند و تفسیر آنها با توجه به کلیت شواهد انجام شود.

بنابراین همه گزارش‌های خبری درباره بررسی‌های جدید در این حوزه و توصیه‌هایی غذایی که در آنها می‌شود، ارزش آن را ندارد که شما وقت‌تان صرف خواندن آنها کنید. به جز هفت موردی که در بالا بیان کردیم، به عنوان یک شگرد ساده، اگر در حوزه تغذیه به مطلبی با تیترهای اغراق‌‌شده و غلوآمیز مانند «خواص معجزه‌‌آسای» این یا آن ماده غذایی یا ماده مغذی برخوردید، بهتر است از خواندن آن مطلب به کلی صرفنظر کنید.

 

۹. نکاتی ساده‌ای برای شناسایی مطالب معتیر تغذیه‌ای

پژوهش‌های علمی در حوزه تغذیه معمولا پیچیده هستند و یافته‌های آنها اغلب در رسانه‌ها بیش از حد ساده‌سازی می‌شوند وگاهی توصیه‌های نادرستی بر مبنای آنها به انجام می‌شود.

بررسی‌های تغذیه‌ای هم مانند سایر پژوهش‌های پزشکی از لحاظ اعتبار و اتکاپذیری ارزش یکسانی ندارند و در درجات گوناگون قرار می‌گیرند و در بخش‌های پیشین مطلب به این موضوع پرداخته‌ایم.

اما به جز این ارزیابی، می‌تواند از این نکات ساده هم برای شناسایی اعتبار مطالب مربوط به تغذیه و سلامت استفاه کنید:

بیک- آیا نویسنده یک کارشناس تغذیه (در مقطع کارشناسی تحصیل کرده است) یا متخصص تغذیه (که در مقاطع بالاتر تا دکترا ادامه تحصیل داده‌) است.

دو- در مقاله‌های پژوهشی، آیا داوری همتا (بازبینی بوسیله کارشناسان مستقل این حوزه) انجام شده است.

سه- آیا مقاله فهرست منابع اطلاعات دارد و آیا این منابع اصلی مقاله قابل‌اتکا هستند.

چهار- آیا این مقاله یک یا چند فراورده غذایی را تبلیغ می‌کند. در مقالات تبلیغی ممکن است نویسنده «تجربیات شخصی»اش را هم به عنوان شاهدی بر ادعاهایش بیان کند. اما چنین شواهدی که اصطلاحا «داستان‌گونه» یا anecdotal نامیده می‌شوند، در معرض «سوگیری» (bias) و «اثر دارونما» (درمان دروغین هم در درصدی از افراد بهبودی ایجاد می‌کند) هستند و نمی‌شود به آنها اتکا کرد.

پنج- آیا نتایج مقاله بیش از حد خوب هستند که حقیقی باشند. مقالاتی که ادعای «علاج معجزه‌آسا» یا «راه‌حل سریع» مشکل تغذیه‌ای یا تناسب اندام شما را می‌کنند، معمولا باید شک شما برانگیزند. اگر مقاله‌ای ادعای تاثیر رژیم غذایی از لحاظ کم کردن مقداری زیادی وزن در مدتی کوتاه دارد یا خواصی معجزه‌آسایی را به یک ماده غذایی نسبت می‌دهد، بهتر است آنها را نادیده بگیرید.

شش- بالاخره یک شگرد بسیار ساده این است که به اشکالات دستور زبانی در یک مقاله توجه کنید،‌ وجود خطاهای فراوان املایی و انشایی اعتبار نویسنده و مطلبی را که نوشته است، مورد تردید قرار می‌دهد.

 

۱۰. سردبیر خودتان باشید

روزنامه‌ها در گذشته‌ها منبع اصلی اخبار بودند و مطالبی را منتشر می‌کردند که دبیران با دقت گردآورده بودند. دبیران همچنین گزارش‌هایی را که در صفحه اول چاپ می‌شدند، انتخاب می‌کردند؛ اما امروزه افراد خودشان «صفحه اولشان» را از منابع گوناگون عمدتاً آنلاین ترتیب می‌دهند.

این تحول یک جنبه مثبت دارد. اخباری که نشریات بزرگ چندان جدی‌شان نمی‌گرفتند، اکنون به صورت آنلاین به دست افراد می‌رسند و آنان نیز می‌توانند این اخبار را در رسانه‌های اجتماعی برای دیگران منتشر کنند.

سویه منفی این وضعیت این است که اخباری که به این طریق به دست شما می‌رسند، ممکن است حاوی اطلاعات واقعی یا دقیقی نباشند و ارزش انتشار برای دیگران را هم نداشته باشند.

توانایی که شما در عصر اطلاعات پیدا کرده‌اید، باید با پذیرفتن مسئولیت همراه شود. شما هستید که به عنوان سردبیر خودتان تصمیم می‌گیرید که چه خبری را به صفحه اولتان بفرستید.

اخبار و اطلاعات بهداشتی هم از این لحاظ مستثنا نیستند و باید تلاش کنید که میان اطلاعات علمی معتبر و ادعاهای شبه‌علمی و بی‌پایه فرق بگذارید.

بنابراین هنگامی‌که اخبار و اطلاعات پزشکی در شبکه‌های اجتماعی به دستتان می‌رسد، نخست به دنبال منبع اصلی آن بگردید و بعد این منبع را ارزیابی کنید.

برای انجام این کار این نکات را در نظر بگیرید:

-  مراقب تصاویر یا عناوینی که برای جذب شما یا به‌اصطلاح «کلیک گرفتن» به‌کاررفته‌اند، باشید.

- نگذارید تیتر یا عنوان شما را مسحور کند و متن مطلب را با دقت بخوانید. همچنین مراقب مقاله‌هایی باشید که تصویرهای بدون ارتباط مستقیم با محتوایشان در آن‌ها به‌کاررفته است. اگر با استفاده از گوگل جستجوی معکوس آن تصویر را انجام دهید (روی تصویر کلیک راست کنید و از فهرست جستجوی با گوگل را انتخاب کنید). اگر تصویر گزارش‌هایی با محتواهای گوناگون به‌کاررفته است، احتمال زیادی وجود دارد که این تصویر اختصاصی آن گزارش نباشد.

- به آدرس صفحه اینترنتی که می‌خوانید توجه کنید. اگر آدرس این صفحه مربوط به سازمان‌های خبری معتبر، مؤسسات دانشگاهی یا سایت‌های دولتی اطلاع‌رسان باشد، بیشتر می‌توان به محتویات آن اعتماد کرد.

- دید انتقادی داشته باشید و پرسش مطرح کنید. فریب عناوینی مانند «همه اسرار سرطان» را نخورید و با اطلاعات به‌طور انتقادی برخورد کنید. اطلاعات پزشکی همیشه سرراست و آسان‌یاب نیستند و ممکن است با ادعاهای متعارضی درباره یک موضوع مواجه شوید که شما سردرگم کنند.

- کنجکاو باشید، اطلاعات را جستجو و کاوش کنید، دانش خود را بیفزایید و به‌اصطلاح سواد سلامت‌تان را بالا ببرید. اگر جستجویتان به نتیجه نرسید، از کارشناسان سؤال کنید یا توضیح بخواهید.

 - زمان انتشار و نویسنده مطلب و مراجع آن را وارسی کنید. در حوزه پزشکی و بهداشت، باید به آخرین اطلاعات موجود مراجعه کنید، یعنی بهتر است که بیش از ۳ سال از زمان انتشار مطلب نگذشته باشد. نویسنده مطلب باید فردی کارشناس در حوزه بهداشت و پزشکی باشد و درج عنوان شغلی یا تحصیلی نویسنده به اعتبار مطلب می‌افزاید.

- مراقب سوگیری تاییدی باشید. ما اغلب به سوی مطالبی جلب می‌شویم که دیدگاه قبلی‌مان از موضوعات یا احساسات ما که ناشی از تجربیات شخصی‌مان است، مهر تایید بگذارند. مطالب یا گزارش‌های گمراه‌کننده طوری طراحی می‌شوند که این عواطف شما را برانگیزند.