آمیفوستین در یک مطالعه حیوانی از بزرگ‌شدن غیرطبیعی قلب و اختلال در سوخت‌وساز آن کاست

 

به گزارش علم‌خوان، این دارو با کاهش بزرگ‌شدن عضله قلب، کم‌شدن آسیب بافتی و تغییر در پروتئین‌های مرتبط با سوخت‌وساز چربی همراه بود. با این حال، نتایج هنوز مقدماتی‌اند و برای مشخص‌شدن اثر این دارو در انسان به پژوهش‌های بیشتری نیاز است.

 

فشار طولانی‌مدت چگونه به قلب آسیب می‌زند؟

قلب در برابر فشار زیاد و مداوم، مثلاً در برخی شرایط مرتبط با پرفشاری خون یا تنگی دریچه آئورت، ممکن است با افزایش اندازه و ضخامت عضله خود واکنش نشان دهد. این تغییر که «بزرگ‌شدن یا هیپرتروفی قلب» نامیده می‌شود، در آغاز می‌تواند نوعی سازگاری با فشار بیشتر باشد؛ اما در صورت تداوم، ممکن است به تغییر شکل بطن‌ها، کاهش توان پمپاژ خون و در نهایت نارسایی قلبی منجر شود.

 

در این فرایند، تنها ساختار قلب تغییر نمی‌کند؛ شیوه تأمین انرژی سلول‌های عضله قلب نیز ممکن است مختل شود. قلب برای تأمین انرژی به مصرف اسیدهای چرب و مواد دیگر وابسته است. برهم‌خوردن تعادل میان دریافت، مصرف و ساخت چربی می‌تواند به انباشت چربی در بافت قلب و تشدید آسیب سلولی کمک کند.

 

پژوهش چگونه انجام شد؟

در این مطالعه، ۲۴ موش صحرایی نر به سه گروه تقسیم شدند: گروه کنترل که جراحی مشابهی بدون ایجاد تنگی رگ در آن انجام شد، گروهی که با تنگ‌کردن بخشی از آئورت شکمی در معرض فشار اضافی قرار گرفت و گروهی که علاوه بر این مداخله، آمیفوستین دریافت کرد.

 

آمیفوستین به‌صورت تزریق داخل صفاقی، با دوز ۲۰۰ میلی‌گرم به‌ازای هر کیلوگرم وزن بدن، هفته‌ای یک بار و به مدت هشت هفته تجویز شد.

 تجویز دارو هم‌زمان با ایجاد فشار اضافی آغاز شد؛ بنابراین، این آزمایش بیش از آنکه توانایی دارو برای درمان بیماری پیشرفته را بسنجد، اثر آن را در برابر شکل‌گیری تغییرات ناشی از فشار بررسی کرد.

 

پژوهشگران با استفاده از سونوگرافی قلب، بررسی نمونه‌های بافتی و اندازه‌گیری میزان برخی پروتئین‌ها، تغییرات ساختاری و عملکردی قلب و نشانه‌های مرتبط با سوخت‌وساز چربی را ارزیابی کردند.

 

نتایج چه چیزی نشان داد؟

۱. کاهش نشانه‌های بزرگ‌شدن قلب: نسبت وزن قلب به وزن بدن در حیواناتی که در معرض فشار اضافی قرار گرفته بودند افزایش یافت؛ اما در گروه دریافت‌کننده آمیفوستین این افزایش کمتر بود. نسبت وزن ریه به وزن بدن نیز کاهش یافت؛ شاخصی که در این مدل می‌تواند بازتابی از تغییرات همراه با فشار قلبی باشد.

 

۲. حفظ نسبی عملکرد پمپاژ قلب: در گروهی که فشار اضافی را بدون دریافت دارو تجربه کرده بود، بطن چپ قلب گشادتر شده و برخی شاخص‌های عملکرد انقباضی کاهش یافته بودند. در گروه دریافت‌کننده آمیفوستین، این تغییرات تا حدی کمتر بود و شاخص‌های عملکرد قلب وضعیت بهتری داشتند.

 

۳. کاهش آسیب و بافت فیبروزی: بررسی میکروسکوپی نشان داد که در گروه تحت فشار، بی‌نظمی ساختار سلول‌های عضله قلب، نشانه‌هایی از آسیب بافتی و تجمع کلاژن افزایش یافته بود. در گروه دریافت‌کننده آمیفوستین، این تغییرات کمتر دیده شد. تجمع کلاژن و ایجاد بافت فیبروزی می‌تواند انعطاف‌پذیری و عملکرد طبیعی عضله قلب را مختل کند.

 

۴. تغییر در تنظیم سوخت‌وساز چربی: یکی از یافته‌های مهم، کاهش تجمع قطرات چربی در بافت قلب حیوانات دریافت‌کننده آمیفوستین بود. همچنین، سطح برخی پروتئین‌های دخیل در مصرف و اکسیداسیون اسیدهای چرب افزایش یافت و میزان برخی تنظیم‌کننده‌های ساخت چربی کاهش پیدا کرد. این تغییرات با حفظ بهتر تعادل سوخت‌وساز چربی در قلب سازگار بود.

 

نقش مسیر مولکولی SIRT1/PPAR-α چیست؟

پژوهشگران برای توضیح اثرات مشاهده‌شده، دو تنظیم‌کننده مولکولی را بررسی کردند: SIRT1 و PPAR-α.

 

SIRT1 در تنظیم پاسخ سلول به فشارهای محیطی و فرایندهای مرتبط با سوخت‌وساز نقش دارد. PPAR-α نیز در کنترل ژن‌ها و پروتئین‌های دخیل در استفاده از اسیدهای چرب برای تأمین انرژی مشارکت می‌کند.

 

در قلب حیوانات تحت فشار، میزان پروتئین‌های SIRT1 و PPAR-α کاهش یافته بود. تجویز آمیفوستین با افزایش دوباره میزان این دو پروتئین همراه شد. همچنین، تغییرات چند پروتئین مرتبط با مصرف اسیدهای چرب و ساخت چربی به سمتی بود که با کاهش انباشت چربی در بافت قلب سازگاری داشت.

 

به این ترتیب، پژوهشگران احتمال می‌دهند که اثر محافظتی آمیفوستین با تعدیل مسیر SIRT1/PPAR-α مرتبط باشد. با این حال، این مطالعه ثابت نکرد که فعال‌شدن این مسیر علت مستقیم اثر محافظتی دارو است؛ زیرا فعالیت مستقیم SIRT1 اندازه‌گیری نشد و آزمایش‌هایی برای مهار اختصاصی این مسیر نیز انجام نگرفت.

 

آیا می‌توان از این دارو برای بیماران قلبی استفاده کرد؟

آمیفوستین دارویی محافظت‌کننده از سلول‌هاست که کاربرد شناخته‌شده آن، محافظت از برخی بافت‌های سالم در جریان شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی است. یافته‌های تازه، احتمال بررسی کاربردهای دیگر این دارو را مطرح می‌کنند؛ اما نتایج به‌دست‌آمده در موش‌های صحرایی را نمی‌توان مستقیماً به بیماران تعمیم داد.

 

این پژوهش محدودیت‌های مهمی داشت: فقط حیوانات نر بررسی شدند، تعداد نمونه‌ها کم بود و اندازه‌گیری مستقیم مصرف اسیدهای چرب، تولید انرژی در میتوکندری و فعالیت آنزیمی SIRT1 انجام نشد. همچنین، دارو از زمان آغاز فشار اضافی تجویز شد و مطالعه نشان نمی‌دهد که آمیفوستین بتواند بیماری قلبی تثبیت‌شده را درمان یا تغییرات پیشرفته را معکوس کند.

 

بنابراین، پیش از آنکه آمیفوستین به‌عنوان گزینه‌ای برای پیشگیری یا درمان تغییرات ناشی از فشار قلبی مطرح شود، باید سازوکار اثر آن با آزمایش‌های دقیق‌تر بررسی و سپس ایمنی و اثربخشی آن در مطالعات بالینی ارزیابی شود. این یافته‌ها در حال حاضر شواهدی آزمایشگاهی برای یک مسیر پژوهشی تازه فراهم می‌کنند، نه توصیه‌ای برای مصرف دارو در بیماران قلبی.

 

منبع:

 

Mohammad Shahbazian, Alireza Imani, Mahdieh Faghihi, Shadi Sadat Seyyedebrahimi, Mohammad Rahimi, Kamran Rakhshan,

Amifostine attenuates pressure overload–induced cardiac hypertrophy and metabolic remodeling via the SIRT1/PPAR-α axis in rats,

European Journal of Pharmacology,Volume 1038,2026,179422,

 https://doi.org/10.1016/j.ejphar.2026.179422