یک پژوهش کیفی در ایران: موانع دسترسی زنان مهاجر افغانستانی به خدمات سلامت باروری فراتر از هزینه درمان است

این مطالعه کیفی را سیدطاهره میرمولایی، زهره محمودی، امیرحسین تقیان و زهرا بیات‌جوزانی  از دانشگاه علوم پزشکی تهران انجام داده‌اند و نتایج آن در ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ در مجلهPLOS Global Public Healthمنتشر شده است.

 

پژوهشگران با استفاده از چارچوب «عوامل اجتماعی تعیین‌کننده سلامت» سازمان جهانی بهداشت، بررسی کردند که شرایط اجتماعی و اقتصادی چگونه بر دسترسی زنان مهاجر افغانستانی به خدمات سلامت باروری در ایران اثر می‌گذارد.

 

پژوهش چگونه انجام شد؟

پژوهشگران با ۲۰ زن مهاجر افغانستانی در سنین باروری و ۱۰ نفر از افراد مطلع در حوزه‌های درمان، مامایی، فعالیت‌های سازمان‌های مردم‌نهاد و سیاست‌گذاری مصاحبه‌های عمیق و نیمه‌ساختاریافته انجام دادند. این مصاحبه‌ها از آوریل ۲۰۲۴ تا ژوئن ۲۰۲۵ در تهران انجام شد.

 

زنان شرکت‌کننده از نظر وضعیت اقامت، شرایط اقتصادی و اجتماعی و تجربه استفاده از خدمات سلامت با یکدیگر تفاوت داشتند. ۴۵ درصد آنان مدارک اقامت داشتند و ۵۵ درصد فاقد مدارک اقامت بودند. انتخاب افراد با هدف بررسی تجربه‌های متنوع انجام شد؛ بنابراین، این پژوهش برای برآورد میزان شیوع مشکلات در کل جمعیت زنان مهاجر طراحی نشده است.

 

پژوهشگران پس از تحلیل مصاحبه‌ها، موانع دسترسی به خدمات را در سه سطح کلی دسته‌بندی کردند: عوامل ساختاری، شرایط واسطه‌ای زندگی و عوامل مرتبط با نظام سلامت و حمایت اجتماعی.

 

وضعیت اقامت چگونه بر مراجعه به پزشک اثر می‌گذارد؟

یکی از یافته‌های مهم پژوهش، نقش وضعیت اقامت و نگرانی از بازداشت یا اخراج بود. برخی از زنان فاقد مدارک اقامت گفته بودند که به‌دلیل ترس از شناسایی، از مراجعه به مراکز درمانی خودداری می‌کنند یا درمان را به تأخیر می‌اندازند.

 

مشکلات تنها به مراجعه پزشکی محدود نمی‌شد. محدودیت در دسترسی به خدمات بانکی، دشواری اشتغال رسمی و نداشتن بیمه نیز شرایط را پیچیده‌تر می‌کرد. در نتیجه، حتی هنگامی که یک زن به معاینه، دارو یا تصویربرداری نیاز داشت، ممکن بود نتواند هزینه آن را بپردازد یا مدارک لازم برای دریافت خدمت را فراهم کند.

 

در یکی از روایت‌های نقل‌شده در مقاله، زنی که به‌دلیل خون‌ریزی واژینال به سونوگرافی نیاز داشت، توضیح داده بود که به‌علت نداشتن مدارک هویتی و بیمه، نتوانسته است این خدمت را دریافت کند.

 

وقتی هزینه درمان با نیازهای اولیه زندگی رقابت می‌کند

فقر و بی‌ثباتی شغلی از دیگر موانع مهم بودند. برخی خانواده‌ها با دشواری در تأمین غذا، مسکن و نیازهای روزمره روبه‌رو بودند و ناچار می‌شدند هزینه درمان را در اولویت پایین‌تری قرار دهند.

 

این فشار اقتصادی می‌توانست به تأخیر در مراقبت‌های دوران بارداری، انجام‌ندادن بررسی‌های پیشگیرانه یا خوددرمانی برای مشکلات زنان منجر شود. هزینه رفت‌وآمد نیز برای کسانی که باید برای دریافت خدمات به نقاط مختلف شهر مراجعه می‌کردند، مانع دیگری بود.

 

به این ترتیب، دسترسی به خدمات فقط به قیمت یک ویزیت وابسته نیست؛ هزینه رفت‌وآمد، دارو، آزمایش و پیگیری درمان نیز در تصمیم زنان برای مراجعه نقش دارد.\

 

موانع زبانی، آگاهی محدود و نگرانی از برخورد نامناسب

مصاحبه‌ها نشان دادند که ناآشنایی کافی با زبان مورد استفاده در مراکز درمانی می‌تواند توضیح علائم، درک توصیه‌های پزشک و پیگیری درمان را دشوار کند. برخی زنان برای برقراری ارتباط به همراهان یا بستگان خود متکی بودند.

 

پژوهش همچنین به کمبود اطلاعات درباره خدمات موجود اشاره می‌کند. برای مثال، بعضی از شرکت‌کنندگان از ضرورت یا امکان انجام غربالگری‌های سلامت اطلاع نداشتند. پایین‌بودن سواد سلامت و دشواری استفاده از ابزارهای دیجیتال نیز ممکن بود پیدا کردن اطلاعات یا نوبت‌گرفتن را سخت‌تر کند.

 

از سوی دیگر، احساس تبعیض یا نگرانی از قضاوت‌شدن می‌توانست اعتماد زنان به مراکز درمانی را کاهش دهد. برخی شرکت‌کنندگان خواهان آن بودند که کارکنان درمانی با حوصله بیشتری به صحبت‌های آنان گوش دهند، شرایطشان را درک کنند و خدمات را با حفظ شأن و احترام ارائه دهند.

 

نقش خانواده، هنجارهای جنسیتی و فشارهای روانی

سلامت باروری در خلأ اتفاق نمی‌افتد. در روایت‌های زنان، محدودیت اختیار برای خروج از خانه، مخالفت همسر با مراجعه پزشکی، تابو بودن صحبت درباره قاعدگی و مسائل جنسی و ترجیح زایمان در خانه از جمله عواملی بودند که بر تصمیم‌گیری درباره مراقبت اثر می‌گذاشتند.

 

یکی از شرکت‌کنندگان گفته بود که هنگام عصبانیت همسرش، اجازه بیرون رفتن و مراجعه به پزشک را نداشته است. چنین تجربه‌ای نشان می‌دهد که حتی در صورت وجود مرکز درمانی، اختیار نداشتن برای مراجعه می‌تواند دسترسی واقعی به خدمات را محدود کند.

 

ترس از اخراج، زندگی در شرایط ناامن، نگرانی درباره آینده خانواده و فشارهای روانی ناشی از مهاجرت نیز در مصاحبه‌ها مطرح شدند. این عوامل ممکن است توجه به مراقبت‌های پیشگیرانه را دشوار کنند؛ به‌ویژه هنگامی که خانواده درگیر تأمین نیازهای اولیه است.

 

شبکه‌های حمایتی چه کمکی می‌کنند؟

در کنار موانع، پژوهشگران به نقش شبکه‌های اجتماعی و سازمان‌های مردم‌نهاد نیز اشاره کردند. دوستان، بستگان و زنان هم‌محله‌ای گاهی اطلاعات مربوط به مراکز درمانی را در اختیار یکدیگر می‌گذاشتند یا برای پیدا کردن خدمات مناسب کمک می‌کردند.

 

پژوهشگران همچنین پیشنهادهای مطرح‌شده در مصاحبه‌ها، از جمله گسترش خدمات سیار سلامت را برجسته کردند. چنین خدماتی می‌تواند مراقبت‌های اولیه، آموزش سلامت باروری و برخی بررسی‌های ضروری را به زنانی نزدیک کند که به‌دلیل هزینه رفت‌وآمد یا ترس از مراجعه به مراکز رسمی، کمتر از خدمات استفاده می‌کنند.

 

چه اقدام‌هایی می‌تواند دسترسی را بهتر کند؟

یافته‌های این مطالعه بر ضرورت توجه هم‌زمان به چند حوزه تأکید دارد:

 

• کاهش موانع مالی: فراهم‌کردن حمایت مالی و پوشش مناسب هزینه‌های ضروری سلامت باروری.
• اطلاع‌رسانی روشن و قابل‌فهم: ارائه اطلاعات درباره خدمات موجود، نحوه دریافت آن‌ها و مراقبت‌های پیشگیرانه به زبان قابل‌فهم برای زنان.
• خدمات متناسب با نیازهای مهاجران: تقویت ارتباط زبانی، آموزش کارکنان درباره نیازهای زنان مهاجر و ارائه خدمات محترمانه و بدون تبعیض.
• گسترش خدمات در دسترس: استفاده از خدمات سیار و کاهش نیاز به مراجعه‌های متعدد به مراکز پراکنده.
• توجه به اختیار و امنیت زنان: در نظر گرفتن فشارهای خانوادگی، نگرانی‌های روانی و موانع مرتبط با وضعیت اقامت در طراحی خدمات.

 

نتیجه‌گیری

پیام اصلی پژوهش این است که دسترسی به خدمات سلامت باروری را نمی‌توان صرفاً با تعداد مراکز درمانی یا وجود خدمات پزشکی سنجید. زنان ممکن است در شهری زندگی کنند که خدمات درمانی در آن وجود دارد، اما به‌دلیل هزینه، نداشتن مدارک، ترس از اخراج، مشکلات زبانی یا محدودیت اختیار نتوانند از آن خدمات استفاده کنند.

 

بااین‌حال، مطالعه حاضر کیفی و مبتنی بر مصاحبه با ۳۰ نفر در تهران است؛ بنابراین، یافته‌های آن را نمی‌توان بدون بررسی‌های بیشتر به همه زنان مهاجر افغانستانی در ایران تعمیم داد. ارزش این پژوهش در نشان‌دادن چگونگی درهم‌تنیدگی موانع و روشن‌کردن تجربه‌های روزمره‌ای است که ممکن است در آمارهای کلی نظام سلامت دیده نشوند.

 

منبع:

 

Mirmolaei ST, Mahmoodi Z, Takian A, Bayat Jozani Z.Social determinants of access to reproductive health services among Afghan migrant women in Iran: A qualitative study.PLOS Global Public Health. 2026;6(10).

 https://doi.org/10.1371/journal.pgph.0007406