آموزش بهداشت عمومی دهان و دندان در ایران نیازمند بازنگری است
گروهی از پژوهشگران ایرانی در مطالعه‌ای که در ژورنال BMC Medical Education منتشر شده است، چالش‌های آموزش بهداشت عمومی دهان و دندان در دوره کارشناسی دندان‌پزشکی را بررسی کرده‌اند.
به گزارش علم‌خوان، نتایج این بررسی بوسیله پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی تهران نشان می‌دهد که برای آماده‌کردن دندان‌پزشکان جهت پاسخ‌گویی به نیازهای سلامت دهان جامعه، تنها آموزش مهارت‌های درمانی کافی نیست؛ بلکه باید آموزش پیشگیری، شناخت مشکلات سلامت دهان در جمعیت‌ها و مشارکت در برنامه‌های سلامت جامعه نیز تقویت شود.
این مقاله پژوبا عنوان «تقویت آموزش بهداشت عمومی دهان و دندان در دوره کارشناسی در ایران: درس‌هایی از همایش‌های ملی» در ۲ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر شده است.
چرا آموزش بهداشت عمومی دهان و دندان اهمیت دارد؟
بخش مهمی از آموزش دندان‌پزشکی به تشخیص و درمان مشکلات هر بیمار اختصاص دارد. بااین‌حال، بهداشت عمومی دهان و دندان رویکردی گسترده‌تر دارد و بر پیشگیری از بیماری‌ها، بررسی وضعیت سلامت دهان در جمعیت‌ها، شناسایی عوامل خطر، برنامه‌ریزی خدمات و کاهش نابرابری در دسترسی به مراقبت‌های دندان‌پزشکی تمرکز می‌کند.
برای مثال، آموزش بهداشت دهان در مدارس، شناسایی نیازهای مناطق محروم، ارزیابی برنامه‌های پیشگیری از پوسیدگی دندان و طراحی خدمات متناسب با نیازهای هر استان، از جمله موضوعاتی هستند که در این حوزه اهمیت دارند.
نویسندگان مقاله معتقدند که غلبه رویکرد درمان‌محور، محدودیت امکانات آموزشی و ارتباط ناکافی میان دانشکده‌های دندان‌پزشکی و جوامع محلی، می‌تواند توانایی دانش‌آموختگان را برای مشارکت مؤثر در ارتقای سلامت دهان کاهش دهد.
پژوهش چگونه انجام شد؟
این مقاله حاصل بررسی و جمع‌بندی دیدگاه‌های مطرح‌شده در سه همایش ملی با موضوع ارزیابی وضعیت آموزش بهداشت عمومی دهان و دندان در ایران است که در سال‌های ۲۰۱۹، ۲۰۲۰ و ۲۰۲۳ برگزار شدند.
در این نشست‌ها، متخصصان بهداشت عمومی دهان و دندان، مدیران گروه‌های آموزشی، دانشجویان دکتری و نمایندگان دانشکده‌های دندان‌پزشکی حضور داشتند. در هر همایش حدود ۴۰ تا ۵۰ نفر شرکت کردند.
شرکت‌کنندگان با بحث‌های گروهی و تبادل نظر، مشکلات اصلی آموزش این حوزه را شناسایی کردند و برای رفع آن‌ها پیشنهادهایی ارائه دادند. در دو همایش بعدی نیز موضوعات مطرح‌شده دوباره بررسی شدند تا چالش‌ها و راهکارهای دارای اولویت مشخص شوند.
بنابراین، این مقاله یک مرور نظام‌مند از مطالعات علمی یا یک کارآزمایی بالینی نیست؛ بلکه گزارشی تحلیلی از مشورت‌های تخصصی و تلاش برای دستیابی به توافق درباره اصلاح آموزش دندان‌پزشکی است.
پنج چالش اصلی آموزش دندان‌پزشکی جامعه‌نگر
۱. کمبود زیرساخت‌ها و منابع مالی
برخی برنامه‌های آموزشی با کمبود امکانات و مواد موردنیاز برای آموزش عملی، مشکلات رفت‌وآمد دانشجویان به محیط‌های آموزشی خارج از دانشکده و ارجاع ناکافی بیماران مواجه‌اند.
پژوهشگران پیشنهاد می‌کنند میان وزارت بهداشت، دانشکده‌های دندان‌پزشکی و مراکز بهداشتی استان‌ها همکاری‌های رسمی شکل بگیرد تا منابع موردنیاز تأمین و آموزش‌ها متناسب با مشکلات محلی طراحی شوند.
۲. کمبود نیروی متخصص و مشکلات مدیریت نیروی انسانی
تعداد محدود گروه‌های تخصصی بهداشت عمومی دهان و دندان، کمبود اعضای هیئت علمی متخصص و جذابیت کمتر این حوزه برای برخی دانشجویان، از جمله چالش‌های مطرح‌شده است.
یکی از پیشنهادها، استفاده از الگوی دانشگاه‌های قطب است؛ به این معنا که دانشگاه‌های پیشرو، بخشی از ظرفیت آموزشی و تخصصی خود را در اختیار دانشگاه‌های منطقه قرار دهند. برگزاری دوره‌های مهارتی و استفاده بیشتر از ظرفیت دانشجویان دکتری نیز از دیگر راهکارهای پیشنهادی است.
۳. نیاز به اصلاح برنامه درسی و روش‌های آموزش
به گفته نویسندگان، آموزش نظری و عملی باید بهتر با نیازهای واقعی جامعه و اهداف آموزشی هماهنگ شود. همچنین لازم است ارزیابی دانشجویان فقط بر حفظ مطالب تکیه نکند و توانایی کاربرد آموخته‌ها در موقعیت‌های عملی را نیز بسنجد.
آموزش مراقبت از افراد دارای نیازهای ویژه، افزایش فرصت‌های آموزش میدانی و برگزاری دوره‌های توانمندسازی برای مدرسان، از پیشنهادهای مطرح‌شده در این زمینه است.
۴. فاصله پژوهش‌های دانشجویی با نیازهای جامعه
یکی دیگر از مشکلات، انتخاب موضوعات پژوهشی بدون توجه کافی به اولویت‌های واقعی سلامت دهان در جمعیت‌هاست.
پژوهشگران پیشنهاد می‌کنند موضوع پایان‌نامه‌ها و طرح‌های دانشجویی بیشتر بر اساس ارزیابی نیازهای سلامت جامعه انتخاب شوند. همچنین، بررسی اثربخشی و هزینه‌فایده برنامه‌های بهداشتی و تبدیل نتایج پژوهش‌ها به پیشنهادهای قابل استفاده برای سیاست‌گذاران باید مورد توجه قرار گیرد.
۵. مشارکت محدود در فعالیت‌های اجتماعی و پیشگیری
آموزش بهداشت دهان در مدارس، همکاری با سازمان‌های اجتماعی و ارائه خدمات آموزشی به گروه‌های کمتر برخوردار، می‌تواند دانشجویان را با نیازهای واقعی مردم آشنا کند.
نویسندگان پیشنهاد می‌کنند دانشجویان دندان‌پزشکی فرصت بیشتری برای فعالیت در محیط‌های اجتماعی متنوع داشته باشند و در برنامه‌های ملی ارتقای سلامت دهان و فعالیت‌های پیشگیرانه مشارکت کنند.
کدام اصلاحات باید در اولویت باشند؟
در همایش‌های ملی، سه حوزه به‌عنوان اولویت‌های مهم اصلاحات مطرح شدند:
- تقویت زیرساخت‌ها: تأمین امکانات و منابع لازم برای آموزش عملی و خدمات جامعه‌محور.
- توسعه نیروی انسانی: افزایش ظرفیت آموزش تخصصی و تقویت همکاری میان دانشگاه‌ها.
- گسترش ارتباط با جامعه: ایجاد فرصت‌های بیشتر برای آموزش و فعالیت دانشجویان در مدارس، مراکز بهداشتی و مناطق کمتر برخوردار.
اجرای این پیشنهادها به همکاری نهادهای مختلف، از جمله شورای آموزش دندان‌پزشکی وزارت بهداشت، دانشگاه‌ها، گروه‌های آموزشی بهداشت عمومی دهان و دندان و انجمن‌های تخصصی نیاز دارد.
محدودیت‌های مطالعه
یافته‌های مقاله عمدتاً بر دیدگاه متخصصان و مدیران آموزشی استوار است و لزوماً نشان نمی‌دهد که همه مشکلات شناسایی‌شده در تمام دانشکده‌های کشور به یک اندازه وجود دارند. همچنین، در این مطالعه اثربخشی راهکارهای پیشنهادی از طریق یک مداخله تجربی یا مقایسه آماری ارزیابی نشده است.
ازاین‌رو، پیشنهادهای مطرح‌شده را باید مبنایی برای برنامه‌ریزی و پژوهش‌های آینده دانست، نه شواهد قطعی درباره اثربخشی یک الگوی اصلاح آموزشی خاص.
جمع‌بندی
این بررسی نشان می‌دهد که تقویت آموزش بهداشت عمومی دهان و دندان در ایران به اصلاحات هماهنگ در زیرساخت‌ها، نیروی انسانی، برنامه درسی، پژوهش و ارتباط با جامعه نیاز دارد. افزایش فرصت‌های آموزش میدانی و پیوند دادن فعالیت‌های دانشجویی به نیازهای واقعی مردم می‌تواند به تربیت دندان‌پزشکانی کمک کند که علاوه بر درمان بیماران، در پیشگیری از بیماری‌ها و ارتقای سلامت دهان در سطح جامعه نیز نقش مؤثری داشته باشند.
منبع:
Varmazyari S, Eshrati M, Hessari H, et al.Strengthening undergraduate dental public health education in Iran: insights from national symposia.BMC Medical Education. 2026;26:1570.
ارسال نظر