بازنگری در الگوهای وراثت یک بیماری نادر عصبی: وقتی یک ژن به دو روش منتقل می‌شود
پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی تهران با همکاری سایر پژوهشگران داخلی و بین‌المللی در یک بررسی جامع الگوی وراثتی بیماری «فلج اسپاستیک ارثی» (HSP) را دوباره ارزیابی کرده و نشان داده‌اند که برخلاف باورهای قدیمی پزشکی، الگوی انتقال ژنتیکی این بیماری پیچیده‌تر از آن است که قبلاً تصور می‌شد.
به گزارش علم‌خوان، فلج اسپاستیک ارثی به گروهی از اختلالات نادر عصبی گفته می‌شود که در آن اعصاب کنترل‌کننده عضلات پا دچار آسیب تدریجی می‌شوند. این موضوع باعث سفت شدن (اسپاسم)، ضعف شدید در پاها و مشکلات حرکتی در بیماران می‌شود. تاکنون بیش از ۹۰ ژن مختلف مرتبط با این بیماری شناسایی شده است.
الگوی وراثت دوگانه؛ کشف مهم پژوهشگران
پیش از این، دانشمندان تصور می‌کردند هر ژن مرتبط با این بیماری فقط از یک الگوی وراثت پیروی می‌کند:
- وراثت غالب (Dominant): دریافت تنها یک کپی جهش‌یافته از ژن (از یکی از والدین) برای ابتلا به بیماری کافی است.
- وراثت مغلوب (Recessive): فرد باید دو کپی جهش‌یافته (یکی از پدر و یکی از مادر) دریافت کند تا بیمار شود.
اما این پژوهش جدید نشان می‌دهد که چندین ژن می‌توانند هم به صورت غالب و هم به صورت مغلوب باعث ایجاد این بیماری شوند؛ پدیده‌ای که به آن «وراثت دوگانه» (Dual Inheritance) می‌گویند.
یافته‌های اصلی این پژوهش
- شش ژن تثبیت‌شده با وراثت دوگانه:
تحلیل داده‌های بیماران تا سال ۲۰۲۶ نشان داد ۶ ژن اصلی شامل ALDH18A1, ERLIN2, KIF1A, REEP2, UCHL1, و SPTSSA قطعاً دارای وراثت دوگانه هستند. یعنی جهش در این ژن‌ها بسته به شرایط ژنتیکی می‌تواند هم الگوی غالب و هم مغلوب داشته باشد.
- پنج ژن جدید در آستانه تایید:
علاوه بر ژن‌های قبلی، شواهد قوی علمی برای ۵ ژن دیگر (ATL1, SPAST, RTN2, BSCL2, SPTAN1) یافت شد که نشان می‌دهد این ژن‌ها که سابقاً کاملاً «غالب» فرض می‌شدند، می‌توانند الگوی «مغلوب» نیز داشته باشند.
- شدت بیماری در حالت مغلوب:
بیمارانی که دو کپی جهش‌یافته (الگوی مغلوب) را به ارث می‌برند، معمولاً بیماری را در سنین پایین‌تر و با علائم شدیدتر (مانند مشکلات شناختی، صرع یا اختلالات بینایی و اعصاب محیطی) تجربه می‌کنند.
چرا این کشف برای بیماران و پزشکان مهم است؟
- تشخیص دقیق‌تر: بسیاری از بیماران به دلیل الگوهای پیچیده ژنتیکی، سال‌ها بدون تشخیص دقیق باقی می‌ماندند یا آزمایش‌های آن‌ها اشتباه تفسیر می‌شد.
- مشاوره ژنتیک بهتر برای خانواده‌ها: خانواده‌هایی که ازدواج فامیلی دارند یا سابقه بیماری‌های حرکتی در آن‌ها وجود دارد، با این داده‌های جدید می‌توانند مشاوره ژنتیک و غربالگری دقیق‌تری برای فرزندآوری داشته باشند.
- راهنمایی برای درمان‌های آینده: درک نحوه عملکرد این جهش‌ها در سطح سلولی، راه را برای طراحی داروهای هدفمندتر در آینده هموار می‌سازد.
نتیجه‌گیری
این پژوهش تاکید می‌کند که پزشکان و متخصصان ژنتیک نباید برخی ژن‌ها را صرفاً «غالب» فرض کنند؛ به‌ویژه در بیمارانی که بیماری آن‌ها در سنین خردسالی شروع شده یا شدت بسیار بالایی دارد، بررسی جهش‌های مغلوب نیز ضروری است.
منبع:
Ravanbod, Moez, Ghermezcheshmeh, Fatemeh, Rohani, Mohammad and Alavi, Afagh. "Double trouble in hereditary spastic paraplegia: revisiting the classical inheritance model"Reviews in the Neurosciences, 2026.
ارسال نظر