جراحی مفاصل کوچک ستون فقرات کمری؛ روشی امیدوارکننده برای کاهش درد بدون حذف حرکت مهره‌ها
یک پژوهشی مروری نشان می‌دهد که جراحی تعویض مفاصل فاست در ستون فقرات کمری می‌تواند در برخی بیماران مبتلا به بیماری‌های تحلیل‌برنده ستون فقرات، درد و ناتوانی را کاهش دهد و حرکت طبیعی میان مهره‌ها را تا حد زیادی حفظ کند.
به گزارش علم‌خوان، البته پژوهشگران تأکید می‌کنند که شواهد موجود هنوز برای اثبات برتری این روش نسبت به جراحی جوش‌دادن مهره‌ها یا تعیین دوام بلندمدت آن کافی نیست.
این بررسی بوسیله پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی تهران با همکاری پژوهشگران بین‌المللی که در اکتبر ۲۰۲۶ در ژورنالInternational Journal of Spine Surgeryمنتشر شده است،
مفاصل فاست چه هستند و چرا اهمیت دارند؟
در پشت هر مهره، مفاصل کوچکی به نام مفاصل فاست وجود دارند که به هدایت و کنترل حرکت ستون فقرات کمک می‌کنند. با افزایش سن یا بر اثر تغییرات تحلیل‌برنده، این مفاصل ممکن است دچار فرسودگی شوند و در بروز درد کمر، محدودیت حرکت و برخی مشکلات عصبی نقش داشته باشند.
در بعضی بیماران، هنگامی که درمان‌های غیرجراحی کافی نیستند، ممکن است جراحی مطرح شود. یکی از روش‌های رایج‌تر، جوش‌دادن مهره‌ها یا فیوژن است؛ در این روش، مهره‌های موردنظر به هم متصل می‌شوند تا حرکت میان آن‌ها کاهش یابد. در مقابل، آرتروپلاستی مفاصل فاست با استفاده از یک سامانه ایمپلنتی طراحی شده است تا ضمن کمک به پایداری ستون فقرات، حرکت در بخش درمان‌شده را حفظ کند.
در جراحی برخی بیماری‌های تحلیل‌برنده ستون فقرات کمری، هدف فقط کاهش درد نیست؛ حفظ یا محدودکردن حرکت مهره‌ها نیز اهمیت دارد. آرتروپلاستی مفاصل فاست و فیوژن دو روش متفاوت‌اند: اولی با هدف حفظ حرکت طراحی شده است، درحالی‌که دومی مهره‌ها را به یکدیگر جوش می‌دهد تا حرکت میان آن‌ها محدود شود.
پژوهشگران چه کردند؟
پژوهشگران نتایج مطالعات بالینی مربوط به آرتروپلاستی خلفی مفاصل فاست کمری را با هم ترکیب کردند. آن‌ها چهار پایگاه علمی را جست‌وجو کردند و مطالعات منتشرشده تا نوامبر ۲۰۲۵ را در نظر گرفتند.
در مجموع، ۱۳ گزارش پژوهشی وارد مرور شدند که ۱۱ مورد از آن‌ها اطلاعات لازم برای دست‌کم یکی از تحلیل‌های آماری را فراهم می‌کردند. بخش عمده شواهد مربوط به سامانه‌ای ایمپلنتی به نام Total Posterior Spine System (TOPS) بود؛ بنابراین، نتایج را نمی‌توان بدون احتیاط به همه انواع ایمپلنت‌ها تعمیم داد.
کاهش درد و ناتوانی پس از جراحی
در تحلیل ترکیبی مطالعات، میانگین نمره درد پا در ارزیابی نهایی ۱٫۱۰ و نمره درد کمر ۱٫۷۲ بود. میانگین تغییر نمره درد نسبت به پیش از درمان نیز برای درد پا ۶٫۳۶ واحد و برای درد کمر ۵٫۳۶ واحد کاهش گزارش شد.
شاخص ناتوانی اوسوستری (ODI)، که محدودیت‌های ناشی از مشکلات کمر را در فعالیت‌های روزمره می‌سنجد، در ارزیابی نهایی به‌طور میانگین ۱۷٫۳۰ بود؛ کاهش میانگین این شاخص نسبت به ابتدا ۳۷٫۵۲ واحد گزارش شد.
این یافته‌ها با بهبود درد و توانایی انجام فعالیت‌های روزمره پس از جراحی سازگارند؛ با این حال، به دلیل تفاوت زیاد میان مطالعات، نباید این اعداد را پیش‌بینی دقیقی از نتیجه جراحی برای هر بیمار دانست.
آیا حرکت ستون فقرات حفظ می‌شود؟
یکی از اهداف این روش، حفظ حرکت بخش جراحی‌شده ستون فقرات است. میانگین دامنه حرکت گزارش‌شده پس از جراحی ۶٫۴ درجه بود و تغییر میانگین آن نسبت به پیش از عمل حدود ۰٫۲۱ درجه کاهش داشت. این یافته با حفظ نسبی حرکت در بخش درمان‌شده سازگار است.
با این حال، حفظ حرکت به‌تنهایی به معنای برتری قطعی روش نیست؛ برای مقایسه دقیق‌تر با فیوژن، به مطالعات مستقیم بیشتر و پیگیری طولانی‌مدت نیاز است.
احتمال نیاز به جراحی مجدد چقدر بود؟
در مطالعات بررسی‌شده، حدود ۶ درصد از بیماران به فیوژن تبدیل شدند و حدود ۷ درصد به برداشتن ایمپلنت یا آرتروپلاستی نیاز پیدا کردند. این دو پیامد جداگانه گزارش شده‌اند و نباید لزوماً به‌عنوان دو گروه کاملاً مستقل یا یک نرخ واحد در نظر گرفته شوند.
در یک مقایسه تصادفی‌شده از سامانه TOPS با جراحی فیوژن، جراحی مجدد در بخش مجاور مهره‌های درمان‌شده در هیچ‌یک از ۲۰۶ بیمار گروه آرتروپلاستی مشاهده نشد؛ در مقابل، این پیامد در ۵ نفر از ۹۳ بیمار گروه فیوژن گزارش شد. این نتیجه جالب است، اما چون به یک مقایسه محدود متکی است، برای نتیجه‌گیری قطعی درباره کاهش خطر جراحی مجدد کافی نیست.
جراحی چقدر طول می‌کشد؟
میانگین زمان عمل در مطالعات بررسی‌شده حدود ۱۸۷ دقیقه و میانگین خون‌ریزی حین جراحی حدود ۳۹۲ میلی‌لیتر بود. این مقادیر توصیفی‌اند و ممکن است با توجه به شرایط بیمار، تجربه جراح، نوع ایمپلنت و پیچیدگی عمل تفاوت زیادی داشته باشند.
محدودیت‌های پژوهش چه بود؟
مهم‌ترین محدودیت، تفاوت زیاد نتایج میان مطالعات بود. همچنین بیشتر شواهد به سامانه TOPS مربوط می‌شد و اطلاعات مقایسه‌ای با جراحی فیوژن محدود بود. تفاوت در مدت پیگیری بیماران نیز ارزیابی دوام ایمپلنت و پیامدهای بلندمدت را دشوار می‌کرد.
بنابراین، این مرور نشان نمی‌دهد که آرتروپلاستی برای همه بیماران بهتر از فیوژن است یا می‌تواند در همه موارد جایگزین آن شود.
جمع‌بندی
آرتروپلاستی مفاصل فاست کمری گزینه‌ای امیدوارکننده برای برخی بیماران منتخب مبتلا به بیماری‌های تحلیل‌برنده ستون فقرات است؛ روشی که ممکن است درد و ناتوانی را کاهش دهد و هم‌زمان حرکت مهره‌ها را حفظ کند. اما هنوز مشخص نیست این مزایا در بلندمدت تا چه اندازه پایدار می‌مانند و آیا این روش در مقایسه با فیوژن برتری دارد یا خیر.
تصمیم‌گیری درباره این جراحی باید با ارزیابی تخصصی وضعیت ستون فقرات، علائم بیمار، گزینه‌های جایگزین و شواهد مربوط به نوع ایمپلنت انجام شود.
منبع:
Safari Dehnavi N, Rostami M, Mirjani MS, Kamroo A, Sani AH, Khanmirzaei A, Ranji M, Shafizadeh M, Rao G, Alikhani P. Clinical Outcomes of Lumbar Facet Arthroplasty for Degenerative Lumbar Disease: A Systematic Review and Meta-Analysis of Predominantly Total Posterior Spine System Evidence. Int J Spine Surg. 2026 Oct 9:8968.
ارسال نظر