پزشکی خواب در ایران؛ پیشرفت‌های مهم در آموزش و درمان، اما کمبود متخصص همچنان چالش اصلی است

این مطالعه با عنوان «وضعیت جهانی پزشکی خواب: ایران» در سال ۲۰۲۴ در ژورنالJournal of Clinical Sleep Medicineمنتشر شده است.

 

پژوهشگران دانشگاه‌های علوم پزشکی تهران و قزوین با بررسی برنامه‌های آموزشی، دستورالعمل‌های وزارت بهداشت، اطلاعات انجمن پزشکی خواب ایران و مطالعات منتشرشده در زمینه اختلالات خواب، تصویری از وضعیت این رشته در کشور ارائه کرده‌اند.

 

پزشکی خواب در ایران از سال ۲۰۰۵ سازمان‌یافته‌تر شد

انجمن پزشکی خواب ایران در سال ۲۰۰۵ با هدف آموزش متخصصان، توسعه پژوهش و افزایش آگاهی عمومی درباره خواب و ریتم شبانه‌روزی تأسیس شد. این انجمن در همکاری با وزارت بهداشت، در تدوین استانداردهای آزمایش‌های خواب و فعالیت کلینیک‌های خواب نیز نقش داشته است.

 

از سال ۲۰۱۱، دانشگاه علوم پزشکی تهران آموزش فلوشیپ پزشکی خواب را آغاز کرد و پس از آن دانشگاه‌های علوم پزشکی دیگری نیز وارد این حوزه شدند. در حال حاضر آموزش پزشکی خواب در ایران برای پزشکانی از هشت رشته تخصصی شامل بیهوشی، گوش‌وحلق‌وبینی، داخلی، مغز و اعصاب، طب کار، کودکان، روان‌پزشکی و بیماری‌های ریوی امکان‌پذیر است.

 

این نظام آموزشی دو مسیر جداگانه برای پزشکی خواب بزرگسالان و پزشکی خواب کودکان دارد. آموزش تکنسین‌های خواب نیز از سال ۲۰۱۲ در دانشگاه علوم پزشکی تهران آغاز شده است.

 

ایران هنوز با کمبود شدید متخصص خواب روبه‌رو است

با وجود این پیشرفت‌ها، تعداد متخصصان آموزش‌دیده همچنان بسیار پایین است. تا اوت ۲۰۲۳، تنها ۶۶ متخصص پزشکی خواب در ایران آموزش رسمی این رشته را دریافت کرده بودند؛ ۵۸ نفر در نظام دانشگاهی ایران و ۸ نفر در سایر نظام‌های آموزشی.

 

این تعداد معادل حدود ۰٫۶۴ متخصص خواب به ازای هر یک میلیون نفر است. نویسندگان مقاله این رقم را بسیار پایین‌تر از وضعیت ایالات متحده می‌دانند. علاوه بر این، بیش از ۶۰ پزشک دیگر بدون گذراندن فلوشیپ رسمی در زمینه پزشکی خواب فعالیت می‌کنند.

 

در زمان انجام این بررسی نیز ۱۴ پزشک در حال گذراندن دوره آموزشی پزشکی خواب بودند؛ موضوعی که نشان می‌دهد علاقه به این رشته در حال افزایش است.

 

بیش از ۴۰ کلینیک خواب تأییدشده وجود دارد

ایران اکنون بیش از ۴۰ کلینیک خواب مورد تأیید انجمن پزشکی خواب ایران دارد. این مراکز در شهرهای مختلف از جمله تهران، مشهد، اصفهان، تبریز، شیراز، کرمان، کرمانشاه، اهواز، ارومیه، قزوین، ساری و یزد فعالیت می‌کنند.

 

در کلینیک‌های استاندارد، آزمایش‌هایی مانند پلی‌سومنوگرافی (مطالعه خواب شبانه)، تست تأخیر چندگانه خواب، آزمون حفظ بیداری، تنظیم دستگاه فشار مثبت راه هوایی و برخی آزمایش‌های خانگی آپنه خواب انجام می‌شود.

 

بر اساس برآورد این مقاله، در کلینیک‌های دولتی و دانشگاهی حدود ۶۰۰ آزمایش خواب در ماه و در مراکز خصوصی حدود ۳۰۰ آزمایش در ماه انجام می‌شود.

 

با این حال، پژوهشگران می‌گویند استانداردهای آزمایش‌های خانگی آپنه خواب هنوز در ایران به اندازه کافی تثبیت نشده و انجمن پزشکی خواب ایران در حال تدوین دستورالعمل جامع برای این خدمات است.

 

اختلالات خواب در ایران شایع‌اند

اهمیت توسعه این خدمات زمانی روشن‌تر می‌شود که به شیوع اختلالات خواب در جمعیت ایران توجه کنیم.

 

بر اساس آخرین مطالعه ملی مورد اشاره در این مقاله، شیوع آپنه انسدادی خواب حدود ۲۸٫۷ درصد، بی‌خوابی ۶۰٫۹ درصد و سندرم پای بی‌قرار ۱۴٫۶ درصد گزارش شده است. این ارقام نشان می‌دهند اختلالات خواب مسئله‌ای نسبتاً شایع در جامعه هستند، اما همه افراد مبتلا الزاماً به خدمات تخصصی دسترسی ندارند.

 

پژوهشگران همچنین تأکید می‌کنند که هنوز اطلاعات جامع و به‌روز ملی درباره کیفیت خواب ایرانیان وجود ندارد و انجام مطالعات جمعیتی بیشتر ضروری است.

 

درمان بی‌خوابی بدون دارو هنوز کمتر استفاده می‌شود

یکی از روش‌های مؤثر برای درمان بی‌خوابی  رفتاردرمانی شناختی بی‌خوابی (CBT-I) است؛ روشی که به جای تکیه صرف بر دارو، الگوهای فکری و رفتاری مرتبط با خواب را اصلاح می‌کند.

 

این روش در ایران در دسترس است، اما استفاده از آن همچنان محدود است. پژوهشگران بر ضرورت تربیت نیروی متخصص بیشتر برای ارائه CBT-I تأکید کرده‌اند.

 

پزشکی خواب کودکان نیز در ایران در حال توسعه است، اما نویسندگان مقاله معتقدند به متخصصان بیشتری، برنامه‌های غربالگری ملی و برنامه‌های پیشگیری و درمان اختصاصی برای اختلالات خواب کودکان نیاز است.

 

هزینه درمان؛ مانع مهم دیگری برای بیماران

یکی از مشکلات اصلی، پوشش ناکافی بیمه است.

 

ویزیت متخصص خواب معمولاً تحت پوشش بیمه قرار می‌گیرد، اما بسیاری از شرکت‌های بیمه هزینه تجهیزات مهم درمانی مانند دستگاه فشار مثبت مداوم راه هوایی (CPAP) و وسایل دهانی سفارشی را پوشش نمی‌دهند. پوشش بیمه برای آزمایش‌هایی مانند پلی‌سومنوگرافی و تنظیم دستگاه‌های فشار مثبت نیز محدود است.

 

در سال ۲۰۲۳، هزینه پلی‌سومنوگرافی کامل در مراکز دولتی حدود ۴۰ تا ۶۰ دلار و در مراکز خصوصی حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ دلار گزارش شده بود. هزینه دستگاه CPAP نیز حدود ۴۰۰ تا ۱۰۰۰ دلار اعلام شده بود؛ هزینه‌ای که برای بسیاری از بیماران می‌تواند قابل‌توجه باشد، به‌ویژه با توجه به اینکه بیشتر نظام‌های بیمه‌ای این تجهیزات را پوشش نمی‌دهند.

 

پژوهش درباره خواب در ایران رو به افزایش است

در کنار مشکلات موجود، یکی از نقاط قوت پزشکی خواب در ایران، رشد فعالیت‌های پژوهشی است.

 

پژوهشگران می‌گویند تعداد مقالات ایرانی در زمینه پزشکی خواب طی سال‌های اخیر افزایش یافته و ایران در میان کشورهای فعال منطقه قرار گرفته است. ایران همچنین در زمینه پژوهش درباره کار شیفتی و ارتباط آن با خواب، فعالیت قابل‌توجهی داشته است.

 

همچنین نسخه فارسی و اعتبارسنجی‌شده ابزارهای شناخته‌شده‌ای مانند STOP-BANG، شاخص شدت بی‌خوابی، مقیاس خواب‌آلودگی اپ‌ورث، شاخص کیفیت خواب پیتسبورگ و پرسشنامه عادات خواب کودکان در ایران انجام شده است. این ابزارها برای پژوهش‌های جمعیتی و غربالگری اختلالات خواب کاربرد دارند.

 

سه اولویت برای آینده

نویسندگان مقاله معتقدند برای ارتقای پزشکی خواب در ایران باید سه حوزه به‌طور هم‌زمان تقویت شود:

 

۱. پژوهش: ایجاد شبکه ملی پژوهش خواب، انجام مطالعات بزرگ‌تر درباره شیوع اختلالات خواب و توسعه روش‌های تشخیصی و درمانی کم‌هزینه و متناسب با شرایط کشور.

۲. آموزش: افزایش ظرفیت آموزش متخصصان و تکنسین‌های خواب و افزایش آگاهی پزشکان و سایر کارکنان نظام سلامت درباره اختلالات خواب.

۳. آگاهی عمومی: اجرای برنامه‌های ملی برای آگاه‌کردن مردم درباره اهمیت خواب، علائم اختلالات خواب و زمان مناسب مراجعه به پزشک.

 

پژوهشگران همچنین پیشنهاد کرده‌اند یک سامانه ملی ثبت و پایش اختلالات خواب ایجاد شود و برنامه‌های غربالگری ملی، به‌ویژه برای اختلالات خواب کودکان، توسعه یابد.

 

خواب باید در کنار تغذیه و فعالیت بدنی جدی گرفته شود

نویسندگان در پایان تأکید می‌کنند که پزشکی خواب در ایران مسیر رو به رشدی را طی کرده، اما برای پاسخگویی به نیاز جمعیت، توسعه آن باید سریع‌تر شود.

 

از نگاه آنها، خواب و سلامت ریتم شبانه‌روزی باید در سیاست‌های ملی سلامت جایگاه پررنگ‌تری پیدا کند؛ به‌گونه‌ای که سلامت خواب در کنار تغذیه سالم و فعالیت بدنی، به یکی از پایه‌های اصلی حفظ سلامت جامعه تبدیل شود. چنین رویکردی می‌تواند علاوه بر بهبود کیفیت زندگی، از هزینه‌های ناشی از پیامدهای اختلالات خواب نیز بکاهد.

 

جمع‌بندی: ایران در دو دهه گذشته زیرساخت‌های پزشکی خواب را به شکل محسوسی توسعه داده است، اما فاصله میان نیاز جامعه و ظرفیت موجود همچنان زیاد است. تعداد کم متخصصان، توزیع نامتوازن مراکز، پوشش ناکافی بیمه و آگاهی محدود درباره اختلالات خواب، مهم‌ترین موانع هستند. به نظر می‌رسد گام بعدی برای ایران، حرکت از ایجاد زیرساخت‌های تخصصی به سمت غربالگری گسترده، آموزش عمومی، دسترسی عادلانه‌تر به درمان و قرار دادن سلامت خواب در اولویت‌های نظام سلامت باشد.

 

منبع:

Behkar A, Amirifard H, Samadi S, Alemohammad ZB, Golkhandan AR, Heidari R, Akbarpour S, Sadeghniiat-Haghighi K, Jalilolghadr S, Najafi A. Global practice of sleep medicine: Iran. J Clin Sleep Med. 2024 Jun 1;20(6):1009-1015.

https://doi.org/10.5664/jcsm.11096