سیستم پاکسازی ضایعات مغز در بیماری پارکینسون مختل می‌شود

به گزارش علم‌‌خوان،  یافته‌های این بررسی بوسیله پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی تهران نشان می‌دهد که این اختلال با پیشرفت بیماری برجسته‌تر می‌شود و ممکن است نقش مهمی در تجمع پروتئین‌های مضر مرتبط با بیماری پارکینسون داشته باشد.

 

سیستم گلیمفاتیک چیست؟

سیستم گلیمفاتیک اغلب به عنوان شبکه «پاکسازی» یا «دفع ضایعات» مغز توصیف می‌شود. این سیستم با حرکت دادن مایع مغزی نخاعی از طریق کانال‌های اطراف رگ‌های خونی، به حذف مواد زائد و پروتئین‌های اضافی از بافت مغز کمک می‌کند. دانشمندان معتقدند که این سیستم به ویژه در طول خواب فعال است و ممکن است به جلوگیری از تجمع پروتئین‌های سمی مرتبط با بیماری‌های عصبی کمک کند.

 

دانشمندان به طور فزاینده‌ای مشکوک شده‌اند که نقص در این سیستم پاکسازی ممکن است در بیماری پارکینسون نقش داشته باشد، اما مطالعات فردی نتایج متفاوتی را به همراه داشته است. برای به دست آوردن تصویری واضح‌تر، آنها شواهد بسیاری از مطالعات را در یک تحلیل واحد ترکیب کردند.

 

 

مطالعه چگونه انجام شد؟

محققان ۲۸ مطالعه منتشر شده تا ماه مه ۲۰۲۵ را که عملکرد گلیمفاتیک را در بیماری پارکینسون و اختلالات مرتبط بررسی کرده بودند، بررسی کردند. در اکثر مطالعات از یک اندازه‌گیری تخصصی مبتنی بر MRI به نام شاخص DTI-ALPS استفاده شده است که به عنوان یک نشانگر غیرمستقیم فعالیت گلیمفاتیک عمل می‌کند.

 

 

تجزیه و تحلیل اصلی شامل داده‌های ۱۶۷۸ فرد مبتلا به بیماری پارکینسون و ۱۰۸۸ فرد سالم بود. پژوهشگران عملکرد گلیمفاتیک را بین دو گروه مقایسه کردند و همچنین بررسی کردند که آیا شدت، مدت بیماری یا مشکلات شناختی بر نتایج تأثیر می‌گذارد یا خیر.

 

 

پژوهشگران چه چیزی یافتند؟

این بررسی نشان داد که افراد مبتلا به بیماری پارکینسون به طور مداوم در مقایسه با افراد سالم، عملکرد گلیمفاتیک کمتری را نشان می‌دهند. این تفاوت از نظر آماری معنی‌دار بود و در بسیاری از مطالعات مستقل مشاهده شد.

 

پژوهشگران همچنین دریافتند که:

 

- اختلال عملکرد گلیمفاتیک در افرادی که مدت طولانی‌تری با بیماری پارکینسون زندگی کرده بودند، بیشتر بود.

-  مراحل پیشرفته‌تر بیماری با عملکرد ضعیف‌تر گلیمفاتیک مرتبط بودند.

- رابطه بین شدت بیماری و اختلال عملکرد گلیمفاتیک به ویژه در مراحل اولیه بیماری پارکینسون قوی به نظر می‌رسید.

- بیماری پارکینسون همراه با زوال عقل بیشترین اختلال را نشان داد

 

یکی از قابل توجه‌ترین یافته‌ها این بود که اختلال عملکرد گلیمفاتیک به ویژه در افراد مبتلا به بیماری پارکینسون که به زوال عقل مبتلا شده بودند، شدید بود. سطوح مشابهی از اختلال در اختلالات غیرمعمول پارکینسونی مانند فلج پیشرونده فوق هسته‌ای و آتروفی سیستم چندگانه نیز مشاهده شد.

 

در مقابل، بیماران مبتلا به بیماری پارکینسون که هنوز عملکرد شناختی طبیعی داشتند، ناهنجاری‌های کمتری نشان دادند. این نشان می‌دهد که اختلال عملکرد گلیمفاتیک ممکن است با تجمع آسیب‌های عصبی به طور فزاینده‌ای اهمیت پیدا کند.

 

چرا این موضوع ممکن است مهم باشد؟

بیماری پارکینسون با تجمع پروتئین آلفا-سینوکلئین غیرطبیعی در مغز مشخص می‌شود. مطالعات تجربی نشان داده‌اند که سیستم گلیمفاتیک به حذف این پروتئین‌ها کمک می‌کند. اگر این سیستم کارایی کمتری داشته باشد، پروتئین‌های سمی ممکن است راحت‌تر تجمع پیدا کنند و به طور بالقوه پیشرفت بیماری را تسریع کنند.

 

این پژوهشگران پیشنهاد می‌کنند که اختلال در پاکسازی ضایعات می‌تواند به یک چرخه معیوب منجر شود: کاهش فعالیت گلیمفاتیک باعث تجمع پروتئین می‌شود که ممکن است باعث آسیب بیشتر مغز و بدتر شدن سیستم پاکسازی شود.

 

آیا این یافته‌ها می‌تواند منجر به درمان‌های جدید شود؟

اگرچه این مطالعه ثابت نمی‌کند که اختلال عملکرد گلیمفاتیک باعث بیماری پارکینسون می‌شود، اما این سیستم را به عنوان یک هدف درمانی بالقوه برجسته می‌کند. این پژوهشگران پیشنهاد می‌کنند که استراتژی‌هایی که با هدف بهبود عملکرد گلیمفاتیک - مانند مداخلاتی که کیفیت خواب را بهبود می‌بخشند یا درمان‌هایی که بر پروتئین‌های کانال آب دخیل در حرکت سیال تأثیر می‌گذارند - ممکن است نیاز به بررسی بیشتر داشته باشند.

 

پژوهشگران همچنین خاطرنشان می‌کنند که اندازه‌گیری‌های MRI از فعالیت گلیمفاتیک در نهایت می‌تواند به پزشکان در ردیابی پیشرفت بیماری یا تمایز بین اشکال مختلف پارکینسونیسم کمک کند. با این حال، قبل از اینکه این تکنیک‌ها به طور معمول در عمل بالینی استفاده شوند، تحقیقات بیشتری لازم است.

 

محدودیت‌ها

این تجزیه و تحلیل، داده‌های بسیاری از مطالعاتی را که از روش‌های تصویربرداری و جمعیت‌های بیمار تا حدودی متفاوت استفاده کرده‌اند، ترکیب کرده است. علاوه بر این، شاخص DTI-ALPS یک معیار غیرمستقیم از عملکرد گلیمفاتیک است، نه مشاهده مستقیم جریان سیال در مغز. بنابراین، یافته‌ها باید با احتیاط تفسیر شوند تا زمانی که توسط تحقیقات بیشتر با استفاده از تکنیک‌های مکمل تأیید شوند.

 

خلاصه کلام

این بررسی گسترده شواهد محکمی ارائه می‌دهد مبنی بر اینکه سیستم پاکسازی ضایعات مغز در بیماری پارکینسون دچار اختلال می‌شود و این اختلال با پیشرفت بیماری شدیدتر می‌شود. یافته‌ها از این ایده پشتیبانی می‌کنند که اختلال عملکرد گلیمفاتیک ممکن است بخش مهمی از زیست‌شناسی بیماری پارکینسون باشد و می‌تواند به هدفی در آینده برای تشخیص، نظارت و درمان تبدیل شود.

 

منبع:

https://www.nature.com/articles/s41531-025-01151-4