واژه نامه پژوهش

۱. کارآزمایی بالینی
تحقیقی که در آن محققان یک درمان، دارو یا روش جدید را مستقیماً روی گروهی از داوطلبان انسانی آزمایش می‌کنند تا تأثیر واقعی آن را بسنجند. معمولاً بیماران به دو یا چند گروه تقسیم می‌شوند (مثلاً یک گروه داروی جدید و گروه دیگر دارونما یا درمان استاندارد دریافت می‌کنند).

۲. مطالعه مشاهده‌ای
تحقیقی که در آن محققان هیچ مداخله‌ای انجام نمی‌دهند؛ فقط رفتار، سلامت یا شرایط افراد را در زندگی عادی‌شان مشاهده و ثبت می‌کنند تا ارتباط بین عادت‌ها و بیماری‌ها را پیدا کنند. مثل بررسی اینکه آیا افرادی که بیشتر پیاده‌روی می‌کنند، فشار خون پایین‌تری دارند یا نه.

۳. مطالعه مورد-شاهدی
نوعی مطالعه مشاهده‌ای که در آن محققان دو گروه را مقایسه می‌کنند: یک گروه بیماران (مورد) و یک گروه سالم (شاهد). سپس به گذشته نگاه می‌کنند تا ببینند چه عواملی در گروه بیماران بیشتر وجود داشته است. مثال: مقایسه افرادی که سرطان ریه دارند با افراد سالم برای یافتن نقش سیگار.

۴. اهمیت آماری
نتیجه‌ای که احتمالاً تصادفی نیست و تفاوت واقعی بین دو گروه وجود دارد. به زبان ساده: اگر بگوییم «نتیجه از نظر آماری معنی‌دار است»، یعنی شانس اینکه نتیجه به‌طور تصادفی به دست آمده باشد کمتر از ۵ درصد است (مطمئن هستیم این نتیجه تصادفی نبوده).

۵. همبستگی منفی و مثبت
· همبستگی مثبت: وقتی یکی افزایش می‌یابد، دیگری هم افزایش می‌یابد. مثلاً هرچه سن بالاتر می‌رود، فشار خون معمولاً بیشتر می‌شود.· همبستگی منفی: وقتی یکی افزایش می‌یابد، دیگری کاهش می‌یابد. مثلاً هرچه بیشتر ورزش کنید، وزن معمولاً کمتر می‌شود.

۶. همبستگی / علیت
· همبستگی: دو چیز با هم تغییر می‌کنند، ولی یکی علت دیگری نیست. مثال: فروش بستنی و تعداد غرق‌شدگی‌ها هر دو در تابستان زیاد می‌شوند، ولی بستنی علت غرق‌شدن نیست (عامل سوم گرماست).· علیت: یعنی مستقیماً یکی عامل دیگری است (مثلاً ویروس کرونا علت ابتلا به کووید است). یادآوری مهم: همبستگی به تنهایی به معنای علیت نیست.

۷. سوگیری (Bias)
خطای منظم در طراحی تحقیق یا جمع‌آوری داده‌ها که باعث می‌شود نتیجه به جای واقعیت، به سمتی خاص کشیده شود. مثل این که فقط از افرادی که دارو به آنها کمک کرده مصاحبه بگیرید و افرادی که ضرر کرده‌اند را نادیده بگیرید.

۸. بازبینی سیستماتیک (مرور نظام‌مند)
نوعی مقاله پژوهشی که در آن محققان همه مطالعات معتبر انجام‌شده درباره یک سؤال مشخص را جمع‌آوری، ارزیابی و خلاصه‌سازی می‌کنند. یک متاآنالیز معمولاً در کنار بازبینی سیستماتیک انجام می‌شود.

۹. متاآنالیز (فراتحلیل)
روشی آماری برای ترکیب کردن نتایج چندین مطالعه مستقل (معمولاً کارآزمایی‌های بالینی) و به دست آوردن یک نتیجه جمعی دقیق‌تر. فراتحلیل مثل این است که نظر چندین نظرسنجی مختلف را با هم ترکیب کنیم تا به یک جمع‌بندی قابل اعتمادتر برسیم.

۱۰. عوامل مخدوش‌کننده (Confounders)
عواملی که هم روی علت و هم روی معلول تأثیر می‌گذارند و باعث می‌شوند رابطه واقعی اشتباه دیده شود. مثال: در مطالعه رابطه قهوه و حملات قلبی، اگر سیگار کشیدن را در نظر نگیرید (زیرا سیگاری‌ها هم قهوه بیشتر می‌خورند و هم بیماری قلبی بیشتری دارند)، سیگار عامل مخدوش‌کننده است.

۱۱. غربالگری
انجام تست‌ها یا معاینات روی افراد به ظاهر سالم، پیش از آنکه علائمی از بیماری داشته باشند، تا بیماری را در مراحل اولیه و قابل درمان‌تر پیدا کنند. مثل ماموگرافی برای سرطان پستان یا تست پاپ اسمیر برای سرطان دهانه رحم.

۱۲. اثبات مفهوم (Proof of Concept)
مرحله اولیه تحقیقات که در آن دانشمندان نشان می‌دهند یک ایده یا روش جدید در شرایط آزمایشگاهی یا روی تعداد بسیار محدودی بیمار، واقعاً کار می‌کند. هنوز یک درمان قطعی نیست، بلکه نشانه اولیه امیدوارکننده است.

۱۳. تحقیق اکتشافی
تحقیقی که در آن سؤال مشخصی قبلاً تعیین نشده و محققان به دنبال الگوها، ارتباطات یا فرضیه‌های جدید هستند. مانند سفر اکتشافی در علم: «برویم ببینیم چه چیزهای جالبی در داده‌ها وجود دارد» بدون اینکه از قبل بدانیم دنبال چه هستیم.

۱۴. حساسیت و اختصاصیت آزمایش‌ها
· حساسیت (Sensitivity): توانایی آزمایش در تشخیص درست بیماران. اگر آزمایش حساسیت بالا داشته باشد، به ندرت فرد بیمار را سالم اعلام می‌کند (منفی کاذب کم).· اختصاصیت (Specificity): توانایی آزمایش در تشخیص درست افراد سالم. اگر اختصاصیت بالا باشد، به ندرت فرد سالم را بیمار اعلام می‌کند (مثبت کاذب کم).
مثال ساده: تست بارداری حساسیت بالا یعنی اگر کسی باردار باشد، تست به ندرت منفی می‌شود. اختصاصیت بالا یعنی اگر کسی باردار نباشد، تست به ندرت مثبت می شود